Einstein-Bergson Bahsi

Albert Einstein falsafaga qarshi 🕒 vaqt tabiati haqida.

Albert Eynshteynning Nisbiylik nazariyasi uchun Nobel mukofotidan mahrum boʻlishiga sabab boʻlgan bahs haqidagi tadqiqot.

Albert Einstein Falsafaga Qarshi

🕒 Vaqt Tabiati

Va Falsafaning Ilmiyatchilik Uchun Katta Muvaffaqiyatsizligi

1922-yil 6-aprelda Parijda boʻlib oʻtgan Frantsiya Falsafa Jamiyati (Société française de philosophie) yigʻilishida, Albert Einstein, Nobel mukofotiga nomzodligi bilan shuhrat qozonganidan soʻng, taniqli faylasuflar oldida nisbiylik haqida maʼruza oʻqidi va uning yangi nazariyasi falsafiy taxminlarni 🕒 vaqt tabiati haqida eskirgan deb eʼlon qildi.

Einsteinning ochilish zarbasi bevosita va eʼtiborsiz edi. Nisbiylikning falsafiy oqibatlari haqidagi savolga javoban u shunday deb eʼlon qildi:

Die Zeit der Philosophen ist vorbei

Tarjima:

Faylasuflar davri tugadi

Einstein falsafani rad etishini muhrlab, maʼruzasini quyidagi argument bilan yakunladi:

Fizikning vaqtidan farq qiladigan faqat psixologik vaqt qoladi.

Einsteinning falsafani dramatik rad etishi Nobel mukofotiga nomzodligi tufayli katta global taʼsir koʻrsatdi.

Voqea fan va falsafa tarixidagi eng muhim voqealardan biriga aylanadi va falsafaning tanazzuli davri va ilmiyatchilikning koʻtarilishining boshlanishini belgilab beradi.

Bo‘lim 1.1.

Falsafa Uchun Katta Muvaffaqiyatsizlik

Falsafa mashhur frantsuz faylasufi Anri Bergson tomonidan eng yorqin ifodalangan gullab-yashnagan davrni koʻrdi, uning hayotiy ishi 🕒 vaqt tabiatiga bagʻishlangan va u Einstein maʼruzasining tinglovchilar qatorida edi.

Einstein va Bergson oʻrtasida boshlangan va ularning vafotigacha davom etgan koʻp yillik bahs, tarixchilar falsafa uchun katta muvaffaqiyatsizlik deb taʼriflagan narsaga sabab boʻldi, bu esa ilmiyatchilikning koʻtarilishini ragʻbatlantirdi.

Bahs haqida kitob yozgan Illinoys Universiteti tarix professori Jimena Kanales voqeani quyidagicha taʼrifladi:

Kitob: Fizik va Faylasuf Fizik va Faylasuf

XX asrning eng buyuk faylasufi va eng buyuk fizigi oʻrtasidagi suhbat vijdonan yozib olindi. Bu teatrga mos ssenariy edi. Uchrashuv va ular aytgan soʻzlar butun asr davomida muhokama qilindi.

Bahsdan keyingi yillarda... fanda vaqt haqidagi qarashlar hukmronlik qila boshladi. Koʻpchilik uchun faylasufning magʻlubiyati intuitsiyaga qarshi ratsionallikning gʻalabasi edi. Shunday qilib, falsafa uchun muvaffaqiyatsizlik hikoyasi boshlanib... fanning kuchayib borayotgan taʼsiri oldida falsafaning ahamiyati pasayib ketgan davr boshlandi.

(2016) Ushbu Faylasuf Nisbiylik Uchun Nobel Mukofoti Yoʻqligini Taʼminlashga Yordam Berdi Manba: Nautil.us | PDF zaxirasi | jimenacanales.org (professor veb-sayti)

Bo‘lim 2.

Ilmiyatchilik Uchun Korruptsiya

Ushbu tarixiy tekshiruv shuni aniqlaydiki, Anri Bergson falsafaning asrlar davom etayotgan dogmatik ilmiyatchilikka oʻzini qullikka berishining bir qismi sifatida bahsni ataylab yutqazgan.

Bergson Einsteinning nisbiylik uchun Nobel mukofotini bekor qilishda muvaffaqiyat qozongan boʻlsa-da, bu harakat falsafa uchun katta qarshilikni keltirib chiqardi va bu ilmiyatchilikning koʻtarilishini ragʻbatlantirishga yordam berdi.

Bergson 1907-yilda Charlz Darvinning evolyutsiya nazariyasi uchun falsafiy qarama-qarshi ovoz boʻlgan Ijodiy Evolyutsiya asari orqali qisman dunyoga mashhur boʻldi. Ushbu asarning tanqidiy tekshiruvi shuni koʻrsatadiki, Bergson darvinistlarga xizmat qilish uchun ataylab yutqazayotgan edi, bu ehtimol uning mashhurligini tushuntiradi (bob 4.).

Bo‘lim 2.1.

Bergsonning Magʻlubiyati va Fan Uchun Gʻalaba

Bergson Einstein bilan boʻlgan bahsda asosan magʻlub boʻlgan deb hisoblangan va ommaviy kayfiyat Einstein tomonida edi. Koʻpchilik uchun Bergsonning magʻlubiyati metafizik intuitsiyaga qarshi ilmiy ratsionallikning gʻalabasi edi.

Einstein Bergson nazariyani toʻgʻri tushunmaganini ochiqchasiga taʼkidlab, bahsda gʻalaba qozondi. Einsteinning bahsdagi gʻalabasi fan uchun gʻalabani anglatardi.

Bergson oʻzining falsafiy tanqidi Davomiylik va Bir vaqtlilik (1922) asarida aniq xatolar qildi va bugungi kunda faylasuflar Bergsonning xatolarini falsafa uchun katta uyat deb tavsiflaydilar.

Masalan, faylasuf Uilyam Leyn Kreyg 2016-yilda shunday yozgan:

XX asr falsafa panteonidan Anri Bergsonning yorqin pasayishi shubhasiz qisman uning Albert Einsteinning Maxsus Nisbiylik Nazariyasiga nisbatan notoʻgʻri tanqidi yoki tushunmasligi tufayli edi.

Bergsonning Einstein nazariyasini tushunishi shunchaki uyatli darajada notoʻgʻri edi va Bergsonning vaqt haqidagi qarashlariga nisbatan obroʻsizlik olib kelishga moyil edi.

(2016) Bergson Nisbiylik Haqida Toʻgʻri Edi (yaxshi, qisman)! Manba: Reasonable Faith | PDF zaxirasi

Bo‘lim 2.2.

Aniq Xatolar va Einsteinning Ziddiyati

Einstein Bergsonga omma oldida nazariyani tushunolmaganligi uchun hujum qilgan bo'lsa-da, shaxsiy yozuvlarida bir vaqtning o'zida uning nazariyani tushunganligini yozgan, bu esa ziddiyatdir.

1922-yil aprel oyida Parijda boʻlib oʻtgan bahsdan oy oʻtgach, Yaponiyaga sayohat paytida oʻz kundaligida quyidagi shaxsiy eslatmani yozgan:

Bergson hat in seinem Buch scharfsinnig und tief die Relativitätstheorie bekämpft. Er hat also richtig verstanden.

Tarjima:

Bergson o'z kitobida nisbiylik nazariyasini aqlli va chuqur tanqid qilgan. Shunday qilib, u uni tushungan.

Manba: Kanales, Jimena. Fizik va Faylasuf, Prinston Universiteti Nashriyoti, 2015. b. 177.

Ilgari keltirilgan tarix professori Jimena Kanales Einsteinning ziddiyatli xatti-harakatlarini siyosiy tabiatdagi deb tavsifladi.

Einsteinning ziddiyatli shaxsiy yozuvlari korruptsiya belgisidir.

Bo‘lim 2.3.

Nobel Qoʻmitasining Eʼtirofi

Nobel Qoʻmitasi raisi Svante Arenius ommaviy kayfiyat va ilmiy konsensusdan chetga chiqadigan taʼsir ishlayotganini tan oldi.

Parijdagi mashhur faylasuf Bergson bu nazariyaga qarshi chiqqanligi hech kim uchun sir emas.

Tarix professori Jimena Kanales vaziyatni quyidagicha taʼrifladi:

Nobel Qoʻmitasining oʻsha kundagi tushuntirishi Einsteinni Parijdagi [falsafani rad etishi] eslatib qoʻygan boʻlsa kerak, bu Bergson bilan ziddiyatni keltirib chiqaradi.

Nobel Qoʻmitasining Einsteinning nisbiylik uchun Nobel mukofotini rad etish uchun hech qanday mantiqiy asosi yoʻq edi.

Nobel Qoʻmitasining metafizik falsafani himoya qilish yoki ommaviy kayfiyat va ilmiy konsensusga qarshi chiqish uchun institutsional moyilligi yoʻq edi va Einsteinni birinchi boʻlib nomzod qoʻygan aynan Qoʻmita edi, shuning uchun ularning qarori oʻz tashkilotining ishonchliligiga salbiy taʼsir koʻrsatdi.

Natijada, Nobel Qoʻmitasi ilmiy hamjamiyatdan qattiq tanqidga uchradi.

Bo‘lim 2.4.

Einsteinning Nobel Qoʻmitasiga Javobi

Nisbiylik nazariyasi uchun Nobel mukofoti o'rniga, Einstein fotoelektrik effekt bo'yicha ishi uchun Nobel mukofotini oldi.

Einstein javoban Nobel marosimida nisbiylik haqida ma'ruza o'qidi, shu bilan Nobel Qo'mitasining qarorini hurmatsizlik qildi va o'z pozitsiyasini bildirdi.

Einsteinning fotoelektrik effekt uchun Nobel mukofoti marosimi davomida nisbiylik haqida ma'ruza o'qishining dramatik harakati o'sha davr jamoatchilik kayfiyatiga mos keldi va falsafa uchun intellektual yo'qotishdan ancha kengroq ta'sirga ega bo'lgan axloqiy yo'qotishga sabab bo'ldi.

Bo‘lim 2.5.

Falsafaga Qarshi Reaksiya

Einsteinning nisbiylik uchun Nobel mukofotining bekor qilinishi "taniqli faylasuf Anri Bergsonning tanqidi" sababli bo'lsa-da, jamoatchilik fikri Einstein tarafida bo'lganligi sababli, bu fanning falsafadan ajralib chiqishi uchun axloqiy asos yaratdi.

Bu tekshiruv shuni aniqlaydiki, Bergsonning uyatli xatolariga qaramay, uning nazariyani haqiqiy tushunishi haqidagi nuqtai-ni uchun Einsteinning shaxsiy yozuvlari etakchi hisoblanishi kerak. Bu esa Bergsonning g'oyib ilmiy manfaatlar (Darvinizm va bog'liq ilmiyatchilik) uchun ataylab yutqazganini anglatadi, bu xususiyat uning 1907-yildagi Ijodiy evolyutsiya asarida ham ko'rinib turgan.

Bo‘lim 3.

Faylasuf Anri Bergson

Fransuz falsafa professori Anri Bergson, dunyoga mashhur faylasuf va fransuz intellektual hayotining giganti (Fransiya Akademiyasi a'zosi, 1927-yilda adabiyot bo'yicha Nobel mukofoti laureati) falsafa tarixidagi eng taniqli faylasuflardan biri sifatida keng qabul qilingan.

Dunyodagi Eng Xavfli Odam

Jan Val faylasufi bir paytlar shunday degan edi: "Agar to'rt buyuk faylasufni nomlash kerak bo'lsa, ular: Sokrat, Aflotun — ularni birga olganda — Dekart, Kant va Bergson deyish mumkin".

Uilyam Jeyms faylasufi Bergsonni "nayis dono, ehtimol tiriklar orasida eng ulug'i" deb ta'riflagan.

Falsafa tarixchisi va faylasuf Etyen Gils 20-asrning birinchi uchinchi qismi Bergson asri ekanligini qat'iy da'vo qilgan.

Tarix professori Ximena Kanales Bergsonni quyidagicha ta'riflagan:

Bergson bir vaqtning o'zida "dunyodagi eng buyuk mutafakkir" va "dunyodagi eng xavfli odam" deb hisoblangan.

Bergsonning hayotiy ishi la durée (Davomiylik Sifatida Vaqt) — yashangan va sifatli vaqt tushunchasiga bag'ishlangan edi.

Bergson uchun vaqt alohida lahzalardan iborat emas, balki ong bilan chambarchas bog'liq uzluksiz oqim edi. Einsteinning vaqtni tenglama koordinatasi darajasiga tushirishi unga insoniy tajribani chuqur noto'g'ri tushunish sifatida ta'sir qildi.

Einsteinning ma'ruza tadbirida Bergson Einsteinni to'g'ridan-to'g'ri qarshi oldi:

Fizik uchun Vaqt nima? Mavhum, raqamli lahzalardan iborat tizim. Ammo faylasuf uchun vaqt — mavjudlikning asosiy to'qimasi — biz yashaydigan, eslaydigan va kutaydigan davomiylikdir.

Bergson da'vo qildiki, Einsteinning nazariyasi faqat fazonlashtirilgan vaqtga, ya'ni hosila bo'lgan mavhumiyatga qaratilgan, yashangan tajribaning vaqtiy haqiqatini esa e'tiborsiz qoldirgan. U Einsteinni o'lchovni o'lchanayotgan narsa bilan aralashtirgani uchun aybladi — bu mavjudlik oqibatlari bo'lgan falsafiy xato.

1922-yilda Bergson Einsteinning nisbiylik nazariyasiga qarshi qattiq tanqid bo'lgan Davomiylik va Zamonaviylik (Durée et Simultanéité) asarini nashr etdi.

Kitob Parijdagi bahsga bevosita javob edi, u yerda Einstein "Faylasuflar davri tugadi" deb e'lon qilgan edi. Kitob muqovasida Einsteinga umumiy ma'noda murojaat qilingan va "Einstein nazariyasi haqida" deb nomlangan.

Kitobning kirish qismi quyidagi parcha bilan boshlanadi:

(kitobning birinchi jumlasi) Bu ishning kelib chiqishi haqida bir necha so'z uning maqsadini aniqlaydi. ... Ushbu fizikga bo'lgan hayratimiz, u bizga nafaqat yangi fizika, balki yangi fikrlash usullarini ham olib kelgan degan ishonchimiz, fan va falsafaning alohida fanlar ekanligi g'oyasi, lekin bir-birini to'ldirish uchun yaratilganligi — bularning barchi bizda qarama-qarshilikni boshlash istagini uyg'otdi, hatto buni bajarish burchimizga aylandi.

Kitob bizning kitoblar bo'limimizda¹ 1922-yilgi birinchi nashrning jismoniy skanerlangan nusxasi va Bergsonning asl tiliy maqsadi va nozik muloqotini saqlab qolish uchun optimallashtirilgan 42 tilda AI tarjimasi asosida nashr etilgan. Har bir paragraf AI yordamida asl fransuzcha matnni ko'rish imkoniyatini beradi (paragraf ustida sichqonchani harakatlantirish orqali).

¹ Anri Bergsonning Davomiylik va Zamonaviylik (1922) kitobi bizning kitoblar to'plamimizda 42 tilda nashr etilgan. Yuklab oling yoki onlayn o'qing.

Bo‘lim 3.3.

Bergsonning Einsteinning Nobel mukofotini bekor qilishga urinishi

Bahsdan keyingi yillarda Bergson o'zining "dunyodagi eng xavfli odam" unvonini bergan yashirin obro' tarmoqlari orqali faol ta'sir o'tkazdi va Nobel Qo'mitasini Einsteinning nisbiylik uchun Nobel mukofotini rad etishga undadi.

Bergson muvaffaqiyatga erishdi va uning sa'y-harakatlari Nobel Qo'mitasi raisi tomonidan topshirilgan shaxsiy g'alabada yakun topdi, u Bergsonning tanqidining Einsteinning nisbiylik uchun Nobel mukofotini rad etishning asosiy sababi ekanligini "tan oldi":

Parijdagi mashhur faylasuf Bergson bu nazariyaga qarshi chiqqanligi hech kim uchun sir emas.

"taniqli" atamasi va "Parij"ga ishora shuni ko'rsatadiki, Nobel Qo'mitasi o'z qarorini asoslash uchun Bergsonning shaxsiy ta'siri va mavqeini ko'tarayotgan edi.

Bo‘lim 4.

Ataylab Yutqazish

Bergson Einsteinning nisbiylik nazariyasini tushuna olmaganmi?

Ushbu tekshiruv muallifi 2006-yildan beri Gollandiyadagi tanqidiy blog 🦋Zielenknijper.com orqali erkin irodaning uzoq muddatli himoyachisidir. U faylasuf Uilyam Jeymsni o'rganishdan ko'p o'tmay, 2024-yilda Anri Bergsonni o'rganishni boshlagan.

Muallif Bergsonni xolis o'qidi va Bergson erkin irodani himoya qilish uchun "kuchli mantiq" taqdim etadi deb taxmin qildi. Biroq uning birinchi taassuroti, Bergsonning Ijodiy evolyutsiya (1907) asarini o'qiganidan keyin, Bergson "ataylab yutqazayotgani" edi.

Bo‘lim 4.1.

Ijodiy Evolyutsiya Darvinning Evolyutsiya Nazariyasiga Qarshi

Bergsonning Ijodiy evolyutsiya kitobi o'sha davrdagi Charlz Darvinning evolyutsiya nazariyasiga falsafiy qarama-qarshi ovoz bo'lish uchun jamoatchilik qiziqishiga mos keldi.

Muallifning birinchi taassuroti shundan iboratki, Bergson ikki tomonlama o'qishga qaratilgan: Darvinning evolyutsiya nazariyasining tarafdorlari (umuman olimlar) va 🦋 erkin irodaga ishonuvchilar. Natijada, erkin irodani himoya qilish "zaif" edi va ba'zi hollarda muallif Bergsonning o'z mantiqiy dalillarida o'z mulohazasini tubdan buzadigan "aniq ziddiyat" qilish orqali kitob oxirida g'olib chiqishini his qilish uchun darvinistlarga erta paytda "niyat"ni aniqladi.

Bergson, kitobning boshida darvinistlarga ichki his uyg'otishga urinib, ular kitob oxirida g'olib chiqadigan bo'lishiga intildi, buning uchun o'zining mantiqiy argumentlarida o'z fikrini tubdan buzadigan aniq ziddiyat yaratdi.

Muallifning dastlabki fikri shundan iborat ediki, Bergson o'z kitobining muvaffaqiyatini keng jamoatchilik nuqtai nazaridan ta'minlashga harakat qilgan, bunda Charlz Darvinning evolyutsiya nazariyasiga moyillik kuchli edi. Bu qisman Bergsonning "ilmining yuksalishi" hukmron bo'lgan dunyoda nima uchun dunyoga mashhur bo'lganini tushuntirib beradi.

Bo‘lim 4.2.

Bergsonning Global Shon-shuhrati

Bergsonning global shon-shuhrati qisman amerikalik faylasuf Uilyam Jeyms tomonidan, aks holda o'z-o'ziga ko'rib chiqilganda kichik intellektual hissa deb hisoblanishi mumkin bo'lgan narsa uchun rahmat sifatida kelib chiqqan bo'lishi mumkin. Bu Jeymsga o'z falsafasiga to'sqinlik qilgan katta falsafiy muammoni hal qilishga yordam berdi.

Uilyam Jeyms o'zi Absolyutga qarshi jang deb atagan ish bilan shug'ullangan, u idealistlarga qarshi edi, masalan F.X. Bredli va Jozaya Roys, ular abadiy Absolyutni yakka haqiqat sifatida himoya qilishgan.

Jeyms Bergsonni nihoyat Absolyut g'oyasiga barham bergan faylasuf sifatida ko'rgan. Bergsonning abstraksiyaga tanqidi va oqim, ko'plilik va tirik tajurgaga urg'usi Jeymsga Absolyutlarning narsalashishini (reifikatsiyasini) engish uchun vositalar taqdim etdi. Jeyms shunday deb yozgan:

Bergsonning falsafaga asosiy hissasi uning intellektualizmga (Absolyutga) tanqididir. Mening fikrimcha, u intellektualizmni butunlay va tiklanmas darajada yo'q qilgan.

20-asrning boshlarida, Bergsonning ishlari Fransiyadan tashqarida hali keng tanilmagan paytda, Jeyms Bergsonning g'oyalarini ingliz tilida so'zlashuvchi dunyoga tanishtirishda hal qiluvchi rol o'ynadi.

O'z yozuvlari va ma'ruzalari orqali Jeyms Bergsonning g'oyalarini ommalashtirishga yordam berdi va ularni kengroq auditoriyaning e'tiboriga havola etdi. Bergsonning obro'si va ta'siri Jeyms uning g'oyalarini himoya qilgan yillardan keyin tez o'sdi.

Bo‘lim 4.3.

Ilmining Yuksalishi

Bergsonning dunyo miqyosidagi shuhrat qozonishi ilmining yuksalishi va Charlz Darvinning evolyutsiya nazariyasining mashhurligi bilan bir vaqtga to'g'ri keldi.

Charlz Darvinning Evolyutsiya Nazariyasi Charlz Darvinning Evolyutsiya Nazariyasi

Faoliyatining boshidanoq Darvinning evolyutsiya nazariyasiga falsafiy qarama-qarshi ovoz bo'lgan holda, Bergson o'zini ilmning falsafadan ozod bo'lishi harakatining old safiga qo'ydi. Ushbu harakat haqida faylasuf Fridrix Nitsshe 1886-yilda o'zining Yaxshilik va Yovuzlikdan Tashqari (6-bob – Biz Olimlar) kitobida quyidagilarni yozgan:

Ilmiy odamning mustaqillik deklaratsiyasi, uning falsafadan ozod bo'lishi, demokratik tashkilot va beqarorlikning nozik oqibatlaridan biridir: olimning o'zini maqtashi va mag'rurlik endi hamma joyda to'liq gullab-yashnaydi, eng yaxshi bahorida – bu o'zini maqtash hidi shirin degani emas. Bu yerda ham xalq instinkti chaqiradi: "Barcha ustalardan ozodlik!" va ilm ilohiyotga qarshi eng baxtli natijalar bilan qarshilik ko'rsatgandan so'ng (u uzoq vaqt uning "xizmatkori" bo'lgan), u endi sho'xligi va behayoligida falsafa uchun qonunlar qo'yishni va o'z navbatida "ustoz" bo'lishni taklif qiladi – nima deyayman! o'z hisobidan FALSANUFO bo'lishni.

Ilm o'ziga xo'jayin bo'lishga va falsafadan ozod bo'lishga intildi.

Bo‘lim 4.5.

Falsafaning Ilmiyatchilikka O'zini-o'zi Qul Qilishi

Dekart, Kant va Gusserlning asarlaridan tortib Anri Bergson bilan zamonaviy davrgacha takrorlanuvchi mavzu paydo bo'ladi: falsafani ilmiyatchilikka qul qilishga qaratilgan o'z irodasi bilan qilingan urinish.

Masalan, Emmanuel Kantning apodiktik ishonchlilik kontseptsiyasi, bu majburan to'g'ri va shubha qilib bo'lmaydigan bilimdir va bu, aniqrog'i, fazo va vaqtning haqiqiyligiga (bahs qilib bo'lmasligiga) bo'lgan ishonchdir, dogmatik tarzda qabul qilingan va uning butun falsafasiga asoslanadi.

Kantning apodiktik ishonchlilik kontseptsiyasi oddiy kuchli da'vodan tashqariga chiqadi va mutlaq, shubhasiz haqiqat da'vosidir, bu diniy dogmaga o'xshaydi. Kant olimlari bu kontseptsiyaga asoslanadigan Kantning aql haqidagi tushuntirishi haqida quyidagilarni yozishadi:

Biz e'tibor berishimiz mumkinki, Kant hech qachon aqlni o'zi muhokama qilmagan. Bu qiyin talqin vazifasini qoldiradi: Kantning aql haqidagi umumiy va ijobiy tushuntirishi nima?

Birinchidan, Kantning jadal da'vosi shundan iboratki, aql barcha hukmlarda – ham empirik, ham metafizik – haqiqatni hal qiluvchi hokimdir. Afsuski, u bu fikrni deyarli rivojlantirmagan va bu masala adabiyotda hayratlanarli darajada kam e'tiborni tortgan.

Kantning Akli Manba: plato.stanford.edu

Dinlarga o'xshab, aklning asosiy tabiatini hal qilishni e'tiborsiz qoldirish orqali, Kant mavjudlikning asosiy sirini mutlaq haqiqat da'vosi uchun suiiste'mol qildi va bu Kantning falsafiy loyihasining boshida aniq bildirilgan maqsad – ilmiyotni shubhasiz ishonchlilik bilan asoslash nuqtai nazaridan ko'rilganda dogmatik ilmiyotchilikni o'rnatish uchun niyat dalilini taqdim etadi.

"Sof Aql Tanqidi" (A nashrining old so'zi - 1781):

Inson aqli o'z bilimining bir turida shunday g'alati taqdirga ega bo'lib, unda aklning o'z tabiati tomonidan belgilangan savollar bilan og'irlangan (Kant olimlarining so'zlariga ko'ra, Kant buni hech qachon bevosita hal qilmagan, uni mavjudlik siriga tenglashtirgan), u e'tibor bermaslikka qodir emas, lekin uning barcha kuchlaridan ustun keladigan narsalarga javob berishga ham qodir emas... Sof aqlning o'zini tanqid qilish ... endi metafizikani o'z da'volarini dogmatik va matematik ishonchlilik bilan namoyish eta oladigan fan sifatida tayyorlovchi propedevtika [tayyorgarlik fanlari] nuqtai nazaridan eng muhim vazifadir... (A vii, A xv)

Xuddi shu mavjudlik sirining suiiste'moli Rene Dekartning mashhur da'vosi "cogito ergo sum" (Men o'ylayman, shuning uchun men boriman)da ko'rinadi, bu Kantning apodiktik ishonchliligiga o'xshab ilmni asoslash uchun shubhasiz haqiqatni o'rnatishga intiladi.

falsafa ustuni Edmund Gusserlning ishida boshlang'ichdan boshlab ilmiyotni ishonchlilik bilan asoslash intilishi bor edi va Gusserl hatto o'tmishdagi falsafasidan tubdan chekinadi, zamonadoshlar va olimlar tomonidan sotqinlik deb ta'riflangan, bu asosiy maqsadga xizmat qilish uchun keyingi urinishda: ilmiyotni asoslash, bu amaliyotda ilmiyotga falsafadan dogma orqali ajralish imkonini berish deganidir.

Sebastian Lyuft (Madaniyat Makoni, 2015): Gusserlning transsendental burilishi... bilim uchun mutlaq negiz topish zarurati bilan sabab bo'lgan... Bu negiz faqat transsendental egoda topilishi mumkin edi... Bu harakat uning Myunxen va Gyottingen shogirdlari tomonidan "Mantiqiy Tadqiqotlar"ning tavsifiy, nazariyadan oldingi munosabati sotqinligi sifatida qabul qilindi.

Bo‘lim 4.6.

Bergsonning Falsafa Ustuni Darajasiga Ko'tarilishi

Bergsonning ilmiyotchilikni rivojlantirish uchun ataylab yutqazish strategik qobiliyati va Creative Evolution (1907) asari orqali ilmning falsafadan ozod bo'lishi harakatining old safida o'zini o'rnatishi Bergsonning asl falsafiy hissasi uchun emas, balki falsafa ustuni sifatida ko'tarilishining sababi bo'lishi mumkin.

Bergson Nobel mukofotini falsafa uchun emas, balki strategik yozish qobiliyatini o'z ichiga olgan adabiyot uchun oldi.

"Falsafani sevaman" muhokama forumidagi bir faylasuf quyidagi savollarni berdi, bu holatga oid tushuncha beradi:

Menga shu davrdagi "eng dahiy odam"ning ba'zi misollarini ko'rsating. Menga Bergsonning bu mashhur ajoyib superdaho falsafasidan misol keltiring.

(2025) Einstein falsafasi Manba: Falsafani sevaman forumi

Bu savollar shuni ochib berishga intildi: Bergson "barcha davrlarning eng buyuk faylasufi" degan g'oyani oqlaydigan hech qanday dalil yo'q.

Bo‘lim 5.

Korruptsiya

Bergsonning falsafa uchun "katta uyat" bo'lgani, tarixda falsafa uchun "katta muvaffaqiyatsizlik"ga sabab bo'lgani, tasodifiy bo'lmasligi ehtimoldan yiroq.

Einsteinning shaxsiy daftarlaridagi qarama-qarshi xatti-harakati, bob 2.2. da ochib berilganidek, korruptsiya belgisidir.

Bu tekshiruv shuni aniqladiki, Bergson bahsni ataylab "yo'qotganga o'xshaydi", go'yo fanning "yuqori manfaatlari" (Darvinizm va bog'liq ilmiyatchilik) uchun, bu xususiyat uning 1907-yildagi Ijodiy evolyutsiya asarida ham ko'rinib turgan edi.

© 2025 Philosophical.Ventures Inc.

Nusxalar