Süre ve Eşzamanlılık

Einstein'ın Teorisi Hakkında

Giriş

Henri Bergson'ın Süre ve Eşzamanlılık Kitabı

Henri Bergson'ın 1922 tarihli Süre ve Eşzamanlılık kitabının bu ilk baskısının yayını, 20. yüzyılda felsefe için büyük bir gerilemeye yol açacak olan 1922 Bergson-Einstein tartışmasının bir araştırmasının parçasıdır. Araştırma blogumuzda yayınlanmıştır:

(2025) Einstein-Bergson Tartışması: Albert Einstein Felsefeye Karşı 🕒 Zamanın Doğası Kaynak: 🔭 CosmicPhilosophy.org

Tartışmayla ilgili bir kitap yazan Illinois Üniversitesi'nden tarih profesörü Jimena Canales, olayı şu şekilde tanımladı:

Kitap: Fizikçi ve Filozof Fizikçi ve Filozof

20. yüzyılın en büyük filozofu ile en büyük fizikçisi arasındaki diyalog özenle kaydedildi. Tiyatroya uygun bir senaryoydu. Buluşma ve sarf ettikleri sözler, yüzyılın geri kalanında tartışılacaktı.

Tartışmayı takip eden yıllarda... bilim insanının zaman hakkındaki görüşleri baskın hale geldi. ... Birçokları için filozofun yenilgisi, sezgisellike karşı rasyonalitenin zaferini temsil ediyordu. ... Böylece felsefenin gerileme hikayesi başladı, ... sonra bilimin yükselen etkisi karşısında felsefenin öneminin azaldığı dönem başladı.

Bergson'un Süre ve Eşzamanlılık kitabı, tartışmaya doğrudan bir yanıttı. Kitabının kapağı, genel anlamda özellikle Einstein'a atıfta bulunuyordu ve Einstein'ın Teorisi Hakkında başlığını taşıyordu.

Einstein, Bergson'un teoriyi doğru anlamadığını halka açık şekilde belirterek tartışmayı kazanacaktı. Einstein'ın tartışmadaki zaferi, bilim için bir zaferi temsil ediyordu.

Bergson felsefi eleştirisinde bariz hatalar yaptı ve günümüz filozofları Bergson'un hatalarını felsefe için büyük bir utanç olarak nitelendiriyor.

Örneğin, filozof William Lane Craig 2016'da kitap hakkında şunları yazdı:

Henri Bergson'un yirminci yüzyılın felsefi panteonundan hızla düşüşü, şüphesiz kısmen, Albert Einstein'ın Özel Görelilik Teorisi'ne yönelik yanlış eleştirisi veya daha doğrusu yanlış anlamasından kaynaklanıyordu.

Bergson'un Einstein'ın teorisini kavrayışı basitçe utanç verici şekilde yanlıştı ve Bergson'un zaman hakkındaki görüşlerini itibarsızlaştırma eğilimindeydi.

(2016) Bergson Görelilik Konusunda Haklıydı (yani, kısmen)! Kaynak: Reasonable Faith | PDF yedeği

Kitabın 🔭 CosmicPhilosophy.org üzerindeki yayını, 1922'deki ilk baskının orijinal Fransızca metninden, 2025'in en son yapay zeka teknolojileri kullanılarak 42 dile çevrildi. Birçok dil için yayın bir dünya prömiyeridir.

Fransızca kaynak metin, 🏛️ Archive.org aracılığıyla elde edildi; bu site, Ottawa Üniversitesi'nin (🇨🇦 Kanada) kütüphanesinden kitabın fiziksel bir kopyasını taradı ve OCR ile çıkarılan metni yayınladı. Eski OCR teknolojisinin kalitesi optimal olmasa da, modern yapay zeka teknolojisi çeviriden önce orijinal Fransızca metni mümkün olduğunca orijinaline yakın şekilde restore etmeye çalıştı. Matematik MathML'e dönüştürüldü.

Metin çıkarma için kullanılan orijinal Fransızca fiziksel kitap taramaları bu PDF'de mevcuttur.

Kitabın ilk baskısının bu yeni tarafsız çevirisi, Bergson'un anladığını iddia eden Albert Einstein'ın çelişkili özel notlarını incelemeye yardımcı olabilir.

Bölüm 1.1.

Einstein'ın Çelişkisi

Einstein, teoriyi anlamadaki başarısızlığı nedeniyle Bergson'u halka açık şekilde saldırırken, özel olarak aynı anda Bergson'un anladığını yazdı, bu bir çelişkidir.

6 Nisan 1922'de, Henri Bergson'un katıldığı 🇫🇷 Paris'teki önde gelen filozofların bir toplantısında, Einstein esasen bilimin felsefeden kurtuluşunu ilan etti:

Die Zeit der Philosophen ist vorbei.

Çeviri:

Felsefecilerin zamanı bitti

(2025) Einstein-Bergson Tartışması: Albert Einstein Felsefeye Karşı 🕒 Zamanın Doğası Kaynak: 🔭 CosmicPhilosophy.org

Bergson'un kitabı, Paris konferansı olayına doğrudan bir yanıttı ve Einstein'ın Teorisi Hakkında kapak başlığını açıklamaktadır.

1922 sonlarında, Paris'teki konferans olayından aylar sonra ve Bergson'un kitabının yayınlanmasından kısa süre sonra, 🇯🇵 Japonya'ya seyahat ederken günlüğüne şu özel notu yazdı:

Bergson hat in seinem Buch scharfsinnig und tief die Relativitätstheorie bekämpft. Er hat also richtig verstanden.

Çeviri:

Bergson, kitabında görelilik teorisini zekice ve derinlemesine sorguladı. Dolayısıyla anladı.

Kaynak: Canales, Jimena. The Physicist & The Philosopher, Princeton University Press, 2015. s. 177.

Blogumuzda yayınlanan araştırmamız, Einstein'ın özel notlarının, Bergson'un utanç verici hatalarına rağmen, teorinin gerçek anlayışına dair bir bakış açısı için öncü kabul edilmesi gerektiğini ortaya çıkardı. Bu yayın, Bergson'un bariz hatalarını incelemeyi mümkün kılıyor.

Bölüm 1.2.

Bergson'un Çelişkisi

Bergson, bu kitapta evrendeki tüm bilinçler tarafından paylaşılan evrensel bir zaman olan Mutlak zaman bağlamı önererek kendi felsefesini temelden baltaladı. Bergson, tüm insan bilinçlerinin ortak, evrensel bir süre paylaştığını savunur—tüm şeylerin geçtiği kişisel olmayan bir zaman. Hatta Einstein'ın göreliliğinin, evrensel bir zamanı ortadan kaldırmak yerine, aslında böyle bir paylaşılan zamana bağlı olduğunu savunur.

Bergson'un felsefesi, özellikle ebedi Mutlak fikrini baltaladığı için dünya çapında ün kazandı (ister metafizikte, ister bilimde, ister teolojide olsun).

Bu bir çelişkiyi ima eder:

Bir yandan Bergson, bu kitapta tüm bilinçler tarafından paylaşılan, birleştirici, kapsayıcı bir gerçeklik veya Mutlak olan evrensel bir zaman ortaya koyar.

Diğer yandan, tüm felsefi projesi, Mutlakların—herhangi bir sabit, değişmeyen veya salt kavramsal bütünlüğün—eleştirisidir. Mutlak kavramına karşı çıkışı, İngilizce konuşulan dünyadaki ününün doğrudan nedeniydi.

Bölüm 1.2.1.

Bergson ve Mutlak

Filozof William James, nihai gerçeklik olarak ebedi bir Mutlak savunan F.H. Bradley ve Josiah Royce gibi idealistlere karşı Mutlak Savaşı dediği şeyle meşguldü.

James, Bergson'u nihayet Mutlak fikrini engelleyen filozof olarak gördü. Bergson'un soyutlamaya eleştirisi ve akış, çokluk ve yaşanmış deneyime vurgusu, James'e Mutlakların şeyleştirilmesini yenmek için araçlar sağladı. James'in yazdığı gibi:

Bergson'un felsefeye temel katkısı, entelektüalizme (Mutlak) yönelik eleştirisidir. Bence entelektüalizmi kesin olarak ve kurtulma umudu olmadan öldürdü.

Bergson'un bu kitaptaki evrensel zamanı, hem kendi ilkeleriyle hem de Einstein'ın göreliliğiyle uyumsuz, çelişkili bir Mutlaktır. Süre ve Eşzamanlılık'taki fiziksel utanç verici hataları barizdi ve eleştirildi, ancak hatalar düzeltildiğinde—göreliliğin mutlak eşzamanlılığı reddi tamamen kabul edildiğinde—evrensel zaman kavramı çöker ve zamanı nesnelleştirmenin saçmalığını ortaya çıkarır.

Paradoks: Bergson, tarihçiler tarafından felsefe tarihindeki derin bir gerileme olarak tanımlanacak şekilde felsefeyi kendisiyle birlikte sürükleyerek Mutlak kavramını ortaya atıp onun savunulamazlığını açığa çıkarırken, James'in Bergson'un felsefeye esas katkısı diye yazdığı temel mesajını dolaylı yoldan güçlendirmiştir.

Bölüm 1.3.

İtiraf

Bu kitabı okurken, Nobel Komitesi'nin Einstein'ın Görelilik Teorisi'ne Nobel Ödülü'nü reddettiği gün yaptığı itirafı aklınızda bulundurun.

Paris'li ünlü filozof Bergson'un bu teoriyi sorguladığı bir sır olmayacaktır.

Başkan Svante Arrhenius'un Nobel Ödülü'nü reddetme gerekçesi olarak işaret ettiği şey, Einstein'ın Teorisi Üzerine adlı bu kitaptır.

Tarih profesörü Jimena Canales durumu şu şekilde tanımladı:

Nobel Komitesi'nin o günkü açıklaması, kuşkusuz Einstein'a Paris'teki [felsefeyi reddetmesini] hatırlattı ve bu da Bergson'la bir çatışmayı tetikleyecekti.

(2025) Einstein-Bergson Tartışması: Albert Einstein Felsefeye Karşı 🕒 Zamanın Doğası Kaynak: 🔭 CosmicPhilosophy.org

Bölüm 2.

Süre ve Eşzamanlılık

Einstein Teorisi Üzerine

ilk baskı, 1922

Henri Bergson
Fransız Akademisi Üyesi
ve Ahlaki ve Siyasi Bilimler Akademisi Üyesi.

Paris
Librairie Félix Alcan
108, Boulevard Saint-Germain
1922

Bölüm 3.

Önsöz

🇫🇷🧐 dilbilim Bu çalışmanın kökenine dair birkaç söz, niyetini anlamamızı sağlayacaktır. Bunu yalnızca kendimiz için üstlendik. Süre kavrayışımızın Einstein'ın zaman hakkındaki görüşleriyle ne ölçüde uyumlu olduğunu bilmek istedik. Bu fizikçiye duyduğumuz hayranlık, bize yalnızca yeni bir fizik değil aynı zamanda bazı yeni düşünme biçimleri de getirdiği inancı, bilim ve felsefenin farklı disiplinler olduğu ama birbirini tamamlamak üzere yaratıldığı fikri, hepsi bize bir karşılaştırma yapma arzusunu ilham etti ve hatta bunu bir görev haline getirdi. Ancak araştırmamızın kısa sürede daha genel bir ilgi sunduğunu gördük. Süre kavrayışımız, gerçekten de doğrudan ve dolaysız bir deneyimi yansıtıyordu. Evrensel bir Zaman hipotezini zorunlu bir sonuç olarak gerektirmese de, bu inançla çok doğal bir şekilde uyum içindeydi. Dolayısıyla, Einstein'ın teorisiyle karşılaştırmaya girişeceğimiz şey, bir bakıma herkesin fikirleriydi. Ve bu teorinin genel kanıyı incittiği görülen yönü ön plana çıkıyordu: Görelilik Teorisinin paradoksları, az çok hızlı akan çoklu Zamanlar, bakış açısı değiştiğinde art arda gelenler haline gelen eşzamanlılıklar ve eşzamanlılıklar haline gelen art arda gelenler üzerinde durmamız gerekecekti. Bu tezlerin iyi tanımlanmış bir fiziksel anlamı vardır: Einstein'ın dehasıyla Lorentz'in denklemlerinde okuduğu şeyi söylerler. Peki felsefi anlamı nedir? Bunu öğrenmek için Lorentz'in formüllerini terim terim aldık ve her bir terimin hangi somut gerçekliğe, hangi algılanan veya algılanabilir şeye karşılık geldiğini araştırdık. Bu inceleme bize oldukça beklenmedik bir sonuç verdi. Einstein'ın tezleri yalnızca çelişki gibi görünmekle kalmıyor, aynı zamanda insanların tek ve evrensel bir Zamana dair doğal inancını da doğruluyor, hatta bunun için bir başlangıç kanıtı sunuyordu. Paradoksal görünümlerini yalnızca bir yanlış anlaşılmaya borçluydular. Bir karışıklık meydana gelmiş gibiydi, kesinlikle Einstein'ın kendisinde değil, yöntemini fiziksel olarak kullanan fizikçilerde de değil, ama bu fiziği olduğu gibi felsefe haline getiren bazı kişilerde. İki farklı görelilik kavrayışı, biri soyut diğeri imgesel, biri eksik diğeri tamamlanmış, zihinlerinde bir arada var oluyor ve birbirine karışıyordu. Karışıklığı dağıtarak paradoks ortadan kaldırılıyordu. Bunu söylemenin yararlı olacağını düşündük. Böylece filozofun gözünde Görelilik Teorisini aydınlatmaya katkıda bulunacaktık.

🇫🇷🧐 dilbilim Bizi bu çalışmayı yayınlamaya yönelten iki neden işte bunlardır. Görüldüğü gibi, açıkça sınırlandırılmış bir konu üzerinedir. Görelilik teorisinden zamanla ilgili olan kısmı kestik; diğer sorunları bir kenara bıraktık. Böylece Özel Görelilik çerçevesinde kalıyoruz. Genel Görelilik Teorisi zaten kendiliğinden buraya yerleşir, koordinatlardan birinin etkin bir şekilde zamanı temsil etmesini istediğinde.

Bölüm 4.

Yarı-Görelilik

Bölüm 4.1.

Michelson-Morley Deneyi

🇫🇷🧐 dilbilim Görelilik Teorisi, hatta özel olanı bile, tam olarak Michelson-Morley deneyine dayanmaz, çünkü genel olarak bir referans sisteminden diğerine geçildiğinde elektromanyetizma yasalarının değişmez bir formda kalması gerekliliğini ifade eder. Ancak Michelson-Morley deneyi, çözülmesi gereken sorunu somut terimlerle ortaya koyma ve çözümün unsurlarını da gözlerimizin önüne serme gibi büyük bir avantaja sahiptir. Zorluğu, adeta somutlaştırır. Filozofun başlaması gereken yer işte budur, Görelilik Teorisindeki zamanla ilgili düşüncelerin gerçek anlamını kavramak istiyorsa sürekli ona başvurması gereken de budur. Kaç kez tanımlanıp yorumlanmadı ki! Yine de bizim de yorumlamamız, hatta bir kez daha tanımlamamız gerekiyor, çünkü bugün Görelilik Teorisinin verdiği yorumu, alışıldığı gibi hemen benimsemeyeceğiz. Psikolojik bakış açısı ile fiziksel bakış açısı, sağduyunun Zamanı ile Einstein'ın Zamanı arasındaki tüm geçişleri sağlamak istiyoruz. Bunun için kendimizi kökene, eterin hareketsiz, mutlak durgun olduğuna inanılan ve yine de Michelson-Morley deneyini açıklamak gereken o ruh haline geri döndürmeliyiz. Böylece zamanla ilgili belli bir kavrayış elde edeceğiz; bu, yarı yarıya göreli, yalnızca bir yönden, henüz Einstein'ınki değil, ama bilmenin temel olduğunu düşündüğümüz bir kavrayış. Görelilik Teorisinin, tamamen bilimsel çıkarımlarında bunu hiç hesaba katmaması boşuna: Yine de onun etkisini, bizce, fiziğin ötesine geçip bir felsefe haline geldiği anda yaşıyor. Bazılarını çok korkutan, diğerlerini çok cezbeden paradoksların kaynağı bize göre burasıdır. Bir belirsizliğe dayanırlar. İki farklı görelilik temsili, biri köklü ve kavramsal, diğeri yumuşatılmış ve imgesel, zihnimizde farkında olmadan bir arada bulunuyor ve birbirine karışıyor; ve kavram imgenin bulaşmasına maruz kalıyor.

Şekil 1 Şekil 1

🇫🇷🧐 dilbilim Öyleyse şematik olarak, Amerikalı fizikçi Michelson tarafından 1881'de kurulan, onun ve Morley tarafından 1887'de tekrarlanan, Morley ve Miller tarafından 1905'te daha da özenle yeniden yapılan deneyi tanımlayalım. S kaynağından çıkan bir ışık ışını SO (şek. 1), O noktasında, yönüne 45° eğik bir cam levha tarafından, biri SO'ye dik olarak OB yönünde yansıtılan, diğeri ise SO'in uzantısı olan OA'de yoluna devam eden iki ışına bölünür. O'den eşit uzaklıkta olduğunu varsayacağımız A ve B noktalarında, sırasıyla OA ve OB'ye dik olan iki düz ayna bulunur. İki ışın, sırasıyla B ve A aynalarından yansıyarak O'e geri döner: birincisi, cam levhayı geçerek, BO'nin uzantısı olan OM çizgisini takip eder; ikincisi ise levha tarafından aynı OM çizgisi boyunca yansıtılır. Böylece birbirlerinin üzerine binerler ve M noktasından, MO boyunca yönlendirilmiş bir teleskopla gözlemlenebilen bir girişim saçakları sistemi üretirler.

🇫🇷🧐 dilbilim Bir an için aletin eter içinde öteleme hareketi yapmadığını varsayalım. Öncelikle, OA ve OB mesafeleri eşitse, birinci ışının O'den A'ye gidip geri dönmesi için geçen sürenin, ikinci ışının O'den B'ye gidip geri dönmesi için geçen süreye eşit olduğu açıktır, çünkü alet, ışığın her yönde aynı hızla yayıldığı bir ortamda hareketsizdir. Dolayısıyla girişim saçaklarının görünümü, düzeneğin herhangi bir dönüşü için aynı kalacaktır. Özellikle, kollar OA ve OB'nin birbiriyle yer değiştirmesini sağlayacak 90 derecelik bir dönüş için de aynı olacaktır.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak gerçekte, cihaz Dünya'nın yörüngesindeki hareketi¹ ile birlikte sürüklenmektedir. Bu koşullar altında, birinci ışının çift yolculuğunun ikincininkinden aynı süreye sahip olmaması gerektiğini görmek kolaydır².

¹ Dünya'nın hareketi, deney süresince düzgün doğrusal bir öteleme olarak kabul edilebilir.

² Takip eden her şeyde, S kaynağından yayılan radyasyonların hemen hareketsiz esire bırakıldığını ve dolayısıyla yayılımları açısından kaynağın hareketinden bağımsız olduğunu unutmamak gerekir.

🇫🇷🧐 dilbilim Nitekim, geleneksel kinematike göre her bir çift yolculuğun süresini hesaplayalım. Anlatımı basitleştirmek için, SA ışık ışınının yönünün, Dünya'nın esir içindeki hareket yönüyle tam olarak çakışacak şekilde seçildiğini varsayacağız. Dünya'nın hızını v, ışığın hızını c, iki çizgi OA ve OB'ın ortak uzunluğunu l olarak adlandıracağız. Cihaza göre, O'den A'ye giderken ışığın bağıl hızı c-v olacaktır. Dönüşte c+v olacaktır. Dolayısıyla ışığın O'den A'ye gidip dönmesi için gereken süre lc-v+lc+v, yani 2lcc2-v2'ye eşit olacak ve bu ışının esirde kat ettiği yol 2lc2c2-v2 veya 2l1-v2c2 olacaktır. Şimdi cam levhadan O'den ayna B'ye giden ve geri dönen ışının yolunu ele alalım. Işık O'den B'ye c hızıyla hareket ederken, diğer yandan cihaz OA yönünde v hızıyla hareket eder ve bu yön OB'ye diktir. Burada ışığın bağıl hızı c2-v2'dir ve dolayısıyla toplam yolculuk süresi 2lc2-v2'dir.

Şekil 2 Şekil 2

İşte o zaman Lorentz'un önerdiği açıklama gelir; başka bir fizikçi olan Fitzgerald'ın da aynı fikre sahip olduğu açıklama. O′ çizgisi, hareketinin etkisiyle büzülerek iki çift yolculuk arasındaki eşitliği yeniden sağlayacaktır. Eğer hareketsizken B′ olan O′'in uzunluğu, bu çizgi OO′ hızıyla hareket ederken OB′O′ olursa, ışının esirde kat ettiği yol artık B′P ile değil, OB′O′c=OO′v ile ölçülecek ve iki yol etkin bir şekilde eşit olacaktır. Dolayısıyla, herhangi bir cismin herhangi bir OO′ hızıyla hareket ederken, hareket yönünde, yeni boyutunun eskisine oranı OB′c=OPv⋅ birime göre olacak şekilde bir büzülme yaşadığını kabul etmek gerekir. Bu büzülme, doğal olarak, nesneyi ölçmek için kullanılan cetveli de nesnenin kendisi kadar etkiler. Böylece Dünya'daki gözlemciden gizlenir. Ancak, bir hareketsiz gözlemevi, yani esir² benimsenirse fark edilebilir.

Bölüm 4.2.

Tek taraflı görelilik

🇫🇷🧐 dilbilim İşte o zaman Lorentz'un önerdiği açıklama gelir; başka bir fizikçi olan Fitzgerald'ın da aynı fikre sahip olduğu açıklama. OA çizgisi, hareketinin etkisiyle büzülerek iki çift yolculuk arasındaki eşitliği yeniden sağlayacaktır. Eğer hareketsizken l olan OA'in uzunluğu, bu çizgi v hızıyla hareket ederken l1-v2c2 olursa, ışının esirde kat ettiği yol artık 2l1-v2c2 ile değil, 2l1-v2c2 ile ölçülecek ve iki yol etkin bir şekilde eşit olacaktır. Dolayısıyla, herhangi bir cismin herhangi bir v hızıyla hareket ederken, hareket yönünde, yeni boyutunun eskisine oranı 1-v2c2 birime göre olacak şekilde bir büzülme yaşadığını kabul etmek gerekir. Bu büzülme, doğal olarak, nesneyi ölçmek için kullanılan cetveli de nesnenin kendisi kadar etkiler. Böylece Dünya'daki gözlemciden gizlenir. Ancak, bir hareketsiz gözlemevi, yani esir² benimsenirse fark edilebilir.

¹ Üstelik, iki ışık yolculuğu arasındaki fark, eğer varsa, kendini göstermemesi mümkün olmayacak kadar hassas koşullara sahiptir.

² İlk bakışta, boyuna bir büzülme yerine enine bir genişleme veya her ikisini birlikte uygun oranda varsaymanın da mümkün olduğu görülebilir. Bu noktada, diğer birçok noktada olduğu gibi, Görelilik teorisinin verdiği açıklamaları bir kenara bırakmak zorundayız. Kendi mevcut araştırmamızla ilgili olana odaklanıyoruz.

🇫🇷🧐 dilbilim Daha genel olarak, esirde hareketsiz bir sistemi S, bu sistemin bir kopyasını, başlangıçta onunla bir olan ve daha sonra v hızıyla düz bir çizgide ondan ayrılan S′ olarak adlandıralım. S′ yola çıkar çıkmaz, hareket yönünde büzülür. Hareket yönüne dik olmayan her şey büzülmeye katılır. Eğer S bir küre olsaydı, S′ bir elipsoit olurdu. Bu büzülmeyle, Michelson-Morley deneyi'nin, ışığın tüm yönlerde sabit ve eşit bir c hıza sahip olması durumunda alacağı sonuçların aynısını verdiği açıklanır.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak, bizim sırayla, Dünya'nın esire göre hızı ne olursa olsun, Fizeau veya Foucault'nunkiler gibi karasal deneylerle ışık hızını ölçerken her zaman aynı c sayısını bulmamızın nedenini de bilmek gerekir¹. Esirde hareketsiz duran gözlemci bunu şöyle açıklayacaktır. Bu tür deneylerde, ışık ışını her zaman, Dünya üzerindeki O noktası ile başka bir nokta, A veya B arasında, tıpkı Michelson-Morley deneyinde olduğu gibi, gidiş-dönüş çift yolculuğunu yapar. Dünya'nın hareketine katılan gözlemcinin gözünde, bu çift yolculuğun uzunluğu 2l'tir. Oysa biz, deneycinin ışık için her zaman aynı c hızını bulduğunu söylüyoruz. Demek ki, O noktasındaki deneycinin danıştığı saat, ışının ayrılması ile dönüşü arasında her zaman aynı t aralığının, yani 2lc'ye eşit olduğunu gösterir. Ancak, esirde sabit duran ve ışının bu ortamda kat ettiği yolu gözleriyle takip eden seyirci, kat edilen mesafenin gerçekte 2l1−v2c2 olduğunu iyi bilir. Hareketli saatin, yanında tuttuğu sabit saat gibi zamanı ölçseydi, 2lc1−v2c2 aralığını göstereceğini görür. Yine de yalnızca 2lc gösterdiğine göre, demek ki onun Zamanı daha yavaş akıyor. Eğer, iki olay arasındaki aynı aralıkta, bir saat daha az saniye sayıyorsa, her biri daha uzun sürer. Dolayısıyla, hareket halindeki Dünya'ya bağlı saatin saniyesi, hareketsiz esirdeki sabit saatin saniyesinden daha uzundur. Süresi 11−v2c2'dir. Ancak Dünya sakinleri bunu bilmez.

¹ Gerçekten de, (sıklıkla ihmal edilmiştir) Lorentz büzülmesinin, Dünya üzerinde yapılan Michelson-Morley deneyinin esir açısından tam teorisini kurmak için yeterli olmadığını belirtmek önemlidir. Buna zamanın uzamasını ve eşzamanlılıkların yer değiştirmesini de eklemek gerekir; bunların hepsini, aktarımdan sonra, Einstein'ın teorisinde yeniden bulacağız. Bu nokta, C. D. Broad'ın Euclid, Newton and Einstein (Hibbert Journal, Nisan 1921) adlı ilginç bir makalesinde iyi bir şekilde vurgulanmıştır.

Bölüm 4.3.

Zamanın Genişlemesi

🇫🇷🧐 dilbilim Daha genel olarak, esirde hareketsiz bir sistemi tekrar S, bu sistemin bir kopyasını, başlangıçta onunla çakışan ve daha sonra v hızıyla düz bir çizgide ondan ayrılan S′ olarak adlandıralım. S′ hareket yönünde büzülürken, onun Zamanı genişler. S sistemine bağlı bir kişi, S′'yi görüp dikkatini tam ayrılma anında S′'deki bir saatin saniyesine odaklarsa, S'nin saniyesinin S′ üzerinde çekilen elastik bir ip gibi, büyüteçle bakılan bir çizgi gibi uzadığını görür. Anlaşalım: Saat mekanizmasında veya işleyişinde hiçbir değişiklik olmamıştır. Olay, bir sarkaçın uzamasıyla karşılaştırılabilecek bir şey değildir. Saatler daha yavaş gittiği için Zaman uzamış değildir; Zaman uzadığı için saatler, oldukları gibi kalarak daha yavaş çalışıyor durumuna düşer. Hareketin etkisiyle, daha uzun, gerilmiş, genişlemiş bir zaman, ibrenin iki konumu arasındaki aralığı doldurur. Aynı yavaşlama, bu arada, sistemin tüm hareketleri ve tüm değişimleri için geçerlidir, çünkü bunların her biri Zaman'ın temsilcisi olabilir ve saat haline gelebilir.

🇫🇷🧐 dilbilim Doğrusu, dünyadaki gözlemcinin ışık ışınının O'den A'ye gidişini ve A'den O'ye dönüşünü izlediğini ve ışık hızını yalnızca O noktasındaki saate başvurarak ölçtüğünü varsaydık. Peki bu hızı yalnızca gidişte ölçmek için, O ve A noktalarına yerleştirilmiş iki saat¹ kullanırsak ne olur? Şunu itiraf etmeliyiz ki, dünyadaki tüm ışık hızı ölçümlerinde ışının çift yönlü yolculuğu ölçülür. Dolayısıyla bahsettiğimiz bu deney asla gerçekleştirilmemiştir. Ancak gerçekleştirilemez olduğunu hiçbir şey kanıtlamaz. Işık hızı için yine aynı sayıyı vereceğini göstereceğiz. Ama bunun için önce saatlerimizin uyumunu neyin oluşturduğunu hatırlayalım.

¹ Bu paragrafta saat derken, zaman aralığını ölçmeye veya iki anı birbirine göre tam olarak konumlandırmaya yarayan herhangi bir düzeni kastettiğimizi belirtmek gerekir. Işık hızı deneylerinde, Fizeau'nun dişli çarkı, Foucault'nun dönen aynası saatlerdir. Bu çalışma bütününde kelimenin anlamı daha da genel olacaktır. Doğal bir sürece de uygulanabilir. Saat, dönen Dünya olacaktır.

Öte yandan, bir saatin sıfırından ve bir başka saatte sıfırın yerini belirleme işleminden bahsettiğimizde, bu sadece fikirleri netleştirmek içindir; kadranları ve ibreleri devreye sokuyoruz. Zaman ölçümüne yarayan, doğal veya yapay herhangi iki düzen verildiğinde, dolayısıyla iki hareket verildiğinde, birinci hareketlinin yörüngesinde keyfi olarak köken olarak seçilen herhangi bir noktaya sıfır diyebiliriz. İkinci düzendeki sıfırın belirlenmesi, basitçe ikinci hareketlinin yolunda, aynı ana karşılık geldiği varsayılan noktayı işaretlemekten ibaret olacaktır. Kısacası, bundan sonraki kısımda sıfırın belirlenmesi, iki düzende sırasıyla ilk eşzamanlılığı gösteren iki noktanın işaretlendiği, gerçekleştirilmiş veya sadece düşünülmüş, gerçek veya ideal işlem olarak anlaşılmalıdır.

Bölüm 4.4.

Eşzamanlılığın Parçalanması

🇫🇷🧐 dilbilim Farklı yerlerde bulunan iki saati birbiriyle nasıl senkronize ederiz? Ayarlamadan sorumlu iki kişi arasında kurulan bir iletişimle. Ancak anlık iletişim yoktur; ve her iletimin zaman aldığından, değişmez koşullarda gerçekleşen iletişimi seçmek zorunda kaldık. Yalnızca esir içinden fırlatılan sinyaller bu gereksinimi karşılar: ağırlıklı madde yoluyla her iletim, bu maddenin durumuna ve onu her an değiştiren binlerce koşula bağlıdır. Bu nedenle iki operatör, optik sinyallerle veya daha genel olarak elektromanyetik sinyallerle iletişim kurmak zorunda kalmıştır. O'deki kişi, A'deki kişiye hemen geri dönmesi için bir ışık ışını göndermiştir. Ve olaylar, aradaki fark şu ki aynaların yerini kişiler almış olmakla birlikte, Michelson-Morley deneyindeki gibi gerçekleşmiştir. O ve A'deki iki operatör arasında, ikincisinin ışın kendisine ulaştığı tam anda saatinin ibresinin bulunduğu noktaya sıfır işaretleyeceği konusunda anlaşma sağlanmıştı. Böylece, birincinin yapması gereken tek şey, ışının çift yolculuğu sırasında ibrenin kadranda kat ettiği aralığın başlangıcını ve sonunu kendi saatinde not etmekti: ışının gidiş-dönüş yolculuğunun ortasına, kendi saatinin sıfırını yerleştirdi, çünkü iki sıfırın eşzamanlı anları işaretlemesini ve iki saatin artık uyumlu olmasını istiyordu.

🇫🇷🧐 dilbilim Bu mükemmel olurdu, tabii sinyalin gidiş ve dönüş yolunun aynı olması veya başka bir deyişle, O ve A saatlerinin bağlı olduğu sistemin esir içinde hareketsiz olması koşuluyla. Hareket halindeki sistemde bile, hareket yönüne dik bir çizgi üzerinde bulunan iki saat O ve B için ayarlama yaparken bu yine mükemmel olur: çünkü biliyoruz ki, eğer sistemin hareketi O'i O′'e getiriyorsa, ışık ışını O'den B′'ye giderken, B′'den O′'ye dönerken aynı yolu kat eder, çünkü OB′O′ üçgeni ikizkenardır. Ancak sinyalin O'den A'ye iletilmesi ve tersi için durum farklıdır. Esir içinde mutlak hareketsizlikte olan gözlemci, yolların eşit olmadığını açıkça görür, çünkü ilk yolculukta, O noktasından fırlatılan ışın, kaçan A noktasının peşinden koşmak zorundadır, oysa dönüş yolculuğunda A noktasından geri gönderilen ışın, kendisine doğru gelen O noktasını bulur. Ya da tercih ederseniz, OA mesafesinin her iki durumda da aynı olduğu varsayılsa bile, ışığın bu mesafeyi bağıl hızla c — v (ilk durumda) ve c + v (ikinci durumda) kat ettiğinin farkındadır, öyle ki yolculuk süreleri c + v ile c — v oranındadır. Işının gidiş ve dönüşü arasında ibrenin kadranda kat ettiği aralığın ortasına sıfır işaretleyerek, bizim hareketsiz gözlemcimizin gözünde, kalkış noktasına çok yakın bir yere konulmuş olur. Hatayı hesaplayalım. Biraz önce, sinyalin çift gidiş-dönüş yolculuğu sırasında ibrenin kadranda kat ettiği aralığın 2lc olduğunu söylüyorduk. Eğer sinyalin gönderildiği anda, ibrenin bulunduğu noktada geçici bir sıfır işaretlenmişse, kadranın lc noktasına, A'deki saatin kesin sıfırına karşılık geldiği düşünülen kesin sıfır M yerleştirilmiş olur. Ancak hareketsiz gözlemci, O'deki saatin kesin sıfırının, A'deki saatin sıfırıyla gerçekten uyumlu olması, ona eşzamanlı olması için, 2lc aralığını eşit parçalara değil, c + v ve c — v ile orantılı parçalara bölen bir noktaya yerleştirilmesi gerektiğini bilir. Bu iki parçanın ilkine x diyelim. x2lc−x=c+vc−v ve dolayısıyla x=lc+lvc2. olacaktır. Bu şu anlama gelir: hareketsiz gözlemciye göre, kesin sıfırın işaretlendiği M noktası, geçici sıfıra lvc2 fazla yakın konulmuştur ve eğer olduğu yerde bırakmak istiyorsak, iki saatin kesin sıfırları arasında gerçek bir eşzamanlılık elde etmek için, A'deki saatin kesin sıfırını lvc2 geriye almamız gerekir. Kısacası, A'deki saat, olması gereken saate göre her zaman lvc2 kadran aralığı kadar geridedir. İbrenin bulunduğu noktaya t′ diyelim (esir içinde hareketsiz saatlerin zamanı için t tanımını saklı tutuyoruz), hareketsiz gözlemci, eğer O'deki saatle gerçekten uyumlu olsaydı, t′+lvc2 göstereceğini düşünür.

🇫🇷🧐 dilbilim Öyleyse, O ve A noktalarına sırasıyla yerleştirilmiş operatörler, bu iki noktada uyumlu olan saatleri kullanarak, kalkış anını, varış anını ve dolayısıyla ışığın mesafeyi kat etmesi için geçen süreyi not ederek ışık hızını ölçmek istediklerinde ne olacak?

🇫🇷🧐 dilbilim İki saatin sıfırlarının, saatlerin uyumlu olduğunu düşünen herkes için, ışık ışınının O'den A'ye gitmesi ve geri dönmesi için her zaman aynı süreyi alıyormuş gibi görünecek şekilde ayarlandığını gördük. Bu nedenle, iki fizikçimiz doğal olarak, sırasıyla O ve A'de bulunan iki saat kullanılarak ölçülen, O'den A'ye yolculuğun süresinin, yalnızca O'deki saatle ölçülen gidiş-dönüş yolculuğunun toplam süresinin yarısına eşit olduğunu bulacaktır. Oysa, bu çift yolculuğun süresinin, O'deki saatle ölçüldüğünde, sistemin hızı ne olursa olsun her zaman aynı olduğunu biliyoruz. Bu nedenle, iki saatle bu yeni yöntemle ölçülen tek yönlü yolculuğun süresi için de aynı durum geçerli olacaktır: sonuç olarak ışık hızının sabitliği bir kez daha doğrulanacaktır. Bu arada, eterde hareketsiz duran gözlemci olup bitenleri adım adım takip edecektir. O'den A'ye giden ışığın kat ettiği mesafenin, A'den O'ye giden ışığın kat ettiği mesafeye eşit olması gerekirken, c+v ile c−v oranında olduğunu fark edecektir. İkinci saatin sıfırının birinciyle uyuşmadığını, iki saatin gösterdiği değerler karşılaştırıldığında eşit görünen gidiş ve dönüş sürelerinin gerçekte c+v ile c−v oranında olduğunu gözlemleyecektir. Bu nedenle, diyecektir, yolun uzunluğu ve yolculuğun süresi konusunda bir hata yapılmış, ancak bu iki hata birbirini telafi etmiştir, çünkü bu aynı çifte hata daha önce iki saatin birbirine göre ayarlanmasına da yol açmıştır.

🇫🇷🧐 dilbilim Böylece, ister zamanı tek bir saatle, belirli bir yerde saysın, ister birbirinden uzak iki saat kullansın; her iki durumda da, hareketli sistem S′ içinde, ışık hızı için aynı sayı elde edilecektir. Sisteme bağlı gözlemciler, ikinci deneyin birincisini doğruladığını düşünecektir. Ancak eterde oturan hareketsiz gözlemci, S′ sisteminin saatlerinin gösterdiği zamanla ilgili her şey için, bir yerine iki düzeltme yapması gerektiği sonucuna varacaktır. Bu saatlerin zaten çok yavaş çalıştığını gözlemlemişti. Şimdi, hareket yönü boyunca sıralanan saatlerin birbirine göre ek olarak geri kaldığını söyleyecektir. Hareketli sistem S′'in, hareketsiz sistem S'in bir kopyası olarak ondan ayrıldığını ve bu ayrılmanın, hareketli sistem S′'deki bir saatin S sistemindeki H0 saatiyle çakıştığı ve onun gibi sıfırı gösterdiği anda gerçekleştiğini bir kez daha varsayalım. Şimdi S′ sisteminde, H0′H1′⟶ düz çizgisinin sistemin hareket yönünü gösterdiği ve bu doğrunun uzunluğunun l olduğu bir H1′ saati düşünelim. H1′ saati t′ saatini gösterdiğinde, hareketsiz gözlemci, H1′ saatinin bu sistemdeki H0′ saatine göre lvc2 kadran aralığı kadar geri kaldığını ve dolayısıyla sistem S′'in t′+lvc2 saniyesinin gerçekte geçtiğini haklı olarak düşünecektir. Ancak hareketin etkisiyle zamanın yavaşladığını zaten biliyordu; bu görünen saniyelerin her birinin, gerçek saniye cinsinden değerinin 11−v2c2 olduğunu biliyordu. Bu nedenle, H1′ saati t′ gösterimini veriyorsa, gerçekte geçen sürenin 11−v2c2⁡(t′+lvc2) olduğunu hesaplayacaktır. Bu sırada kendi hareketsiz sistemindeki saatlerden birine baktığında, onun gösterdiği t′ zamanının tam da bu sayı olduğunu bulacaktır.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak, t′ zamanından t zamanına geçmek için yapılması gereken düzeltmeyi fark etmeden önce bile, hareketli sistem içinde eşzamanlılık değerlendirmesinde yapılan hatayı görmüş olurdu. Bu hatayı saatlerin ayarlanmasına tanık olurken yakalardı. Gerçekten de, bu sistemin H0′H1′ hattı boyunca sonsuza uzanan, birbirinden l eşit aralıklarla ayrılmış çok sayıda H0′, H1′, H2′... vb. saat düşünelim. S′, S ile çakıştığında ve dolayısıyla eterde hareketsiz olduğunda, bitişik iki saat arasında gidip gelen optik sinyaller her iki yönde de eşit mesafe kat ediyordu. Tüm saatler bu şekilde birbirine ayarlanmış ve aynı saati gösteriyorsa, bu gerçekten aynı andaydı. Şimdi S′, ayrılma etkisiyle S'den ayrıldığında, hareket ettiğini bilmeyen S′ içindeki kişi, H0′, H1′, H2′... vb. saatlerini olduğu gibi bırakır; ibreler aynı kadran rakamını gösterdiğinde gerçek eşzamanlılıklara inanır. Üstelik, bir şüphesi varsa, ayarlamayı yeniden yapar: hareketsizlikte gözlemlediği şeyin yalnızca doğrulamasını bulur. Ancak hareketsiz gözlemci, optik sinyalin şimdi H0′'den H1′'ye, H1′'den H2′'ye vb. gitmek için, H1′'den H0′'ye, H2′'den H1′'ye dönmekten daha fazla yol aldığını görerek, saatler aynı saati gösterdiğinde gerçek eşzamanlılık olması için, H1′ saatindeki sıfırın lvc2 kadar, H2′ saatindeki sıfırın 2lvc2 kadar vb. geri alınması gerektiğini fark eder. Gerçek olan eşzamanlılık, nominal hale gelmiştir. Bir ardışıklığa dönüşmüştür.

Bölüm 4.5.

Boyuna Büzülme

🇫🇷🧐 dilbilim Özetle, ışığın sabit gözlemci ve hareketli gözlemci için nasıl aynı hıza sahip olabileceğini araştırdık: bu noktayı derinlemesine incelememiz, S sisteminden ayrılan ve v hızıyla düz bir çizgide hareket eden bir S′ sisteminin, tuhaf değişikliklere uğradığını ortaya çıkardı. Bunlar şu şekilde formüle edilebilir:

🇫🇷🧐 dilbilim S′'in tüm uzunlukları hareket yönünde büzülmüştür. Yeni uzunluk, eski uzunluğa 1-v2c2 birim oranındadır.

🇫🇷🧐 dilbilim Sistemin Zamanı genişlemiştir. Yeni saniye, eski saniyeye birimin 1-v2c2⋅ oranındadır.

🇫🇷🧐 dilbilim S sisteminde eşzamanlı olan şey, genellikle S′ sisteminde ardışıklığa dönüşmüştür. S′'de çağdaş olarak kalan tek olaylar, S'de çağdaş olan ve hareket yönüne dik aynı düzlemde bulunan olaylardır. S'de eşzamanlı olan diğer herhangi iki olay, S′'de, sistemlerinin hareket yönünde ölçülen mesafeleri, yani her birinden geçen ve bu yöne dik olan iki düzlem arasındaki mesafe olan l ile gösterirsek, S′ sisteminin lvc2 saniyesi kadar ayrılır.

🇫🇷🧐 dilbilim Kısacası, S′ sistemi, Uzay ve Zaman açısından ele alındığında, uzay açısından hareket yönünde büzülmüş, zaman açısından saniyelerini genişletmiş ve son olarak, uzayda daralmış mesafesi olan iki olay arasındaki her türlü eşzamanlılığı zaman içinde ardışıklığa dönüştürmüş olan S sisteminin bir kopyasıdır. Ancak bu değişiklikler, hareketli sistemin parçası olan gözlemciden kaçar. Yalnızca sabit gözlemci bunları fark eder.

Bölüm 4.6.

Lorentz Formüllerine Giren Terimlerin Somut Anlamı

🇫🇷🧐 dilbilim O zaman bu iki gözlemcinin, Pierre ve Paul'ün iletişim kurabildiğini varsayalım. Durumu bilen Pierre, Paul'e şöyle der: Benden ayrıldığın anda sistemin yassılaştı, Zamanın şişti, saatlerin senkronunu kaybetti. İşte gerçeğe dönmeni sağlayacak düzeltme formülleri. Bunlarla ne yapacağını sen düşün. Paul'ün şu yanıtı vereceği açıktır: Hiçbir şey yapmayacağım, çünkü pratikte ve bilimsel olarak sistemim içinde her şey tutarsız hale gelirdi. Uzunlukların kısaldığını mı söylüyorsun? Ama o zaman üzerlerinde taşıdığım metrenin boyu da aynı şekilde kısalır; ve bu uzunlukların, sistemim içindeki ölçümü, yer değiştirmiş metreyle olan oranları olduğundan, bu ölçüm olduğu gibi kalmalıdır. Zamanın genişlediğini mi söylüyorsun? Benim saatlerim tam bir saniyeyi gösterirken sen orada birden fazla saniye mi sayıyorsun? Ama eğer S ve S′'nin Dünya gezegeninin iki kopyası olduğunu varsayarsak, S′'nin saniyesi, tıpkı S'ninki gibi, tanım gereği gezegenin dönüş süresinin belirli bir kesridir; ve süreleri aynı olmasa da, her biri yalnızca birer saniyedir. Eşzamanlılıklar artık ardışıklıklar mı oldu? H1′, H2′, H1′ noktalarındaki saatler üçü de aynı saati mi gösteriyor, oysa üç farklı an mı var? Ama saatlerin benim sistemimde aynı saati gösterdikleri farklı anlarda, sistemimdeki H1′, H2′, H1′ noktalarında, S sisteminde meşru bir şekilde çağdaş olarak işaretlenmiş olaylar gerçekleşiyor: o zaman bunları hâlâ çağdaş olarak adlandırmayı kabul edeceğim, önce bu olayların birbirleriyle, sonra da diğer tüm olaylarla olan ilişkilerini yeni bir şekilde ele almamak için. Böylece tüm ardışıklıklarını, tüm ilişkilerini, tüm açıklamalarını korumuş olacağım. Eşzamanlılık dediğime ardışıklık diyerek, tutarsız bir dünyaya sahip olurdum ya da seninkinden tamamen farklı bir plan üzerine kurulmuş bir dünyaya. Böylece tüm şeyler ve şeyler arasındaki tüm ilişkiler büyüklüklerini koruyacak, aynı çerçevelerde kalacak, aynı yasalara girecektir. Bu nedenle, hiçbir uzunluğumun kısalmadığı, Zamanımın genişlemediği, saatlerimin senkronize olduğu gibi davranabilirim. En azından, hareketiyle birlikte sürüklediğim tartılabilir madde söz konusu olduğunda böyledir: parçaları arasında sürdürdükleri zamansal ve mekânsal ilişkilerde derin değişiklikler meydana geldi, ama ben bunu fark etmiyorum ve fark etmem gerekmiyor.

🇫🇷🧐 dilbilim Şimdi, bu değişikliklerin faydalı olduğunu da eklemeliyim. Çünkü tartılabilir maddeden ayrılırsak, ışık ve daha genel olarak elektromanyetik olaylar karşısında durumum ne olurdu, eğer mekân ve zaman boyutlarım olduğu gibi kalsaydı! Bu olaylar, sistemimin hareketine dahil değiller. Işık dalgaları, elektromanyetik bozulmalar hareketli bir sistemde ortaya çıksa bile: deneyim, hareketi benimsemediklerini kanıtlıyor. Benim hareketli sistemim onları geçerken, adeta hareketsiz esir içine bırakıyor, ki o andan itibaren onların sorumluluğunu üstleniyor. Hatta, eğer esir var olmasaydı, deneysel olarak doğrulanmış bu olguyu, ışık hızının onu yayan kaynağın hareketinden bağımsızlığını simgelemek için icat edilirdi. Şimdi, bu esirde, bu optik olaylar karşısında, bu elektromanyetik olayların ortasında, sen, hareketsiz, oturuyorsun. Ama ben onları geçiyorum ve senin sabit gözlemevinden gördüğün şey bana tamamen farklı görünebilirdi. Senin bu kadar emekle kurduğun elektromanyetizma bilimi benim için yeniden yapılması gereken bir şey olurdu; denklemlerimi, bir kez kurulduktan sonra, sistemimin her yeni hızı için değiştirmek zorunda kalırdım. Böyle inşa edilmiş bir evrende ne yapardım? Tüm bilimin bu sıvılaşması pahasına, zamansal ve mekânsal ilişkilerin sağlamlığı satın alınmış olurdu! Ama uzunluklarımın büzülmesi, Zamanımın genişlemesi, eşzamanlılıklarımın dağılması sayesinde, benim sistemim elektromanyetik olaylar karşısında sabit bir sistemin tam taklidi haline gelir. Bir ışık dalgasının yanında istediği kadar hızlı koşsun: o dalga onun için her zaman aynı hızı koruyacak, onun karşısında hareketsizmiş gibi olacaktır. Her şey bu nedenle en iyisi, ve işleri böyle düzenleyen iyi bir cin.

🇫🇷🧐 dilbilim Yine de, ölçümlerimi düzeltmek ve değiştirmek zorunda kalacağım bir durum var. Evrenin matematiksel bir bütünsel temsilini oluşturmak söz konusu olduğunda, yani seninle ilgili olarak her türlü hızla hareket eden tüm dünyalarda olup biten her şeyi kastettiğimde. Bu temsil bize, bir kez tamamlanıp mükemmelleştiğinde, her şeyin her şeyle ilişkisini verecektir. Bunu kurmak için, evrenin her noktasını, belirlenmiş üç dik düzleme olan x, y, z mesafeleriyle tanımlamak gerekecek; bu düzlemlerin hareketsiz olduğu ilan edilecek ve OX, OY, OZ eksenleri boyunca kesişecekler. Diğer yandan, OX, OY, OZ eksenleri, tüm diğerlerine tercih edilerek seçilecek, gerçekten ve geleneksel olmayan bir şekilde hareketsiz olan tek eksenler, senin sabit sisteminde kendine verdiğin eksenlerdir. Şimdi, hareket halindeki olduğum sistemde, gözlemlerimi bu sistemin birlikte sürüklediği O′X′, O′Y′, O′Z′ eksenlerine göre yapıyorum ve bu çizgiler boyunca kesişen üç düzleme olan x′, y′, z′ mesafeleriyle, gözümde sistemimin her noktası tanımlanır. Tümünün bütünsel temsili senin sabit noktandan, hareketsiz, inşa edileceğinden, gözlemlerimi senin OX, OY, OZ eksenlerine bağlamanın bir yolunu bulmalıyım, yani başka bir deyişle, x′, y′ ve z′'yi bilerek x, y ve z'yi hesaplayabilmek için bir defaya mahsus formüller oluşturmalıyım. Ama bu, bana az önce verdiğin talimatlar sayesinde kolay olacak. Öncelikle, işleri basitleştirmek için, O′X′, O′Y′, O′Z′ eksenlerimin, iki dünya S ve S′'nin ayrışmasından önce seninkilerle çakıştığını varsayacağım (bu gösterimin netliği için bu sefer birbirinden tamamen farklı yapmak daha iyi olacaktır), ve ayrıca OX ve dolayısıyla O′X′'nin, sistemin hareketinin tam yönünü gösterdiğini varsayacağım. Bu koşullarda, Z′O′X′, X′O′Y′ düzlemlerinin sırasıyla ZOX, XOY düzlemleri üzerinde kaydığı, sürekli onlarla çakıştığı ve dolayısıyla y ve y′'nin eşit, z ve z′'nin de eşit olduğu açıktır. Geriye x'i hesaplamak kalıyor. Eğer, O′ O'den ayrıldığı andan itibaren, x′, y′, z′ noktasındaki saat üzerinde t′ zaman saydıysam, doğal olarak x′, y′, z′ noktasından ZOY düzlemine olan mesafeyi x′+vt′'ye eşit olarak hayal ediyorum. Ama, bana bildirdiğin büzülme nedeniyle, bu x′+vt′ uzunluğu senin x'inle çakışmazdı; x1-v2c2 ile çakışırdı. Ve sonuç olarak senin x dediğin şey 11-v2c2(x′+vt′)'dir. İşte sorun çözüldü. Ayrıca, benim için geçen ve x′, y′, z′ noktasına yerleştirilmiş saatim tarafından bana gösterilen t′ zamanının, seninkinden farklı olduğunu unutmayacağım. Bu saat bana t′ göstergesini verdiğinde, senin saatlerin tarafından sayılan t zamanı, dediğin gibi, 11-v2c2(t′+vx′c2)'dir. İşaretleyeceğim t zamanı budur. Zaman için de mekân için olduğu gibi, kendi bakış açımdan seninkine geçmiş olacağım.

🇫🇷🧐 dilbilim Böylece Paul konuşacaktı. Ve aynı anda, Lorentz'in ünlü dönüşüm denklemlerini kurmuş olacaktı; bu denklemler, üstelik, Einstein'ın daha genel bakış açısına yerleşildiğinde, S sisteminin kesin olarak sabit olduğunu ima etmez. Gerçekten de biraz sonra göstereceğimiz gibi, Einstein'a göre, S'yi herhangi bir sistem yapıp düşünceyle geçici olarak sabitleyebiliriz ve o zaman S′'ye, S'in bakış açısından bakıldığında, Pierre'in Paul'un sistemine atfettiği aynı zamansal ve uzaysal deformasyonları atfetmek gerekecektir. Şimdiye kadar her zaman kabul edilen, Tek bir Zaman ve Zamandan Bağımsız Uzay hipotezinde, S′'nin S'e göre v sabit hızıyla hareket ettiği açıktır; eğer x′, y′, z′, S′ sistemindeki bir M′ noktasının, ikişer ikişer alınan üç dik eksenin belirlediği üç düzleme olan uzaklıklarıysa ve son olarak x, y, z aynı noktanın, hareketli üç düzlemin başlangıçta çakıştığı üç sabit dik düzleme olan uzaklıklarıysa, elimizde:

x=x′+vt′

y=y′

z=z′

🇫🇷🧐 dilbilim Üstelik aynı zaman tüm sistemler için değişmez şekilde aktığından, elimizde:

t=t′.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak eğer hareket, uzunluk kısalmaları, bir zaman yavaşlaması belirliyorsa ve zamanı genişlemiş sistemde saatlerin artık yalnızca yerel bir saat gösterdiği gerçeğine yol açıyorsa, Pierre ve Paul arasında alınıp verilen açıklamaların sonucunda elimizde:

①

x=11-v2c2(x′+vt′)

y=y′

z=z′

t=11-v2c2(t′+vx′c2)

🇫🇷🧐 dilbilim Buradan hızların bileşimi için yeni bir formül çıkar. Gerçekten de, M′ noktasının S′ içinde, O′X′'ye paralel, v′ hızıyla düzgün hareket ettiğini varsayalım; bu hız doğal olarak x′t′ tarafından ölçülür. S'de oturan ve hareketlinin ardışık konumlarını kendi OX, OY, OZ eksenlerine göre rapor eden gözlemci için hızı ne olacaktır? Bu v″ hızını, xt tarafından ölçülen, elde etmek için yukarıdaki denklemlerin birincisini ve dördüncüsünü terim terim bölmemiz gerekir ve elimizde:

v″=v+v′1+vv′c2

🇫🇷🧐 dilbilim oysa şimdiye kadar mekanik şunu ortaya koyuyordu:

v″=v+v′

🇫🇷🧐 dilbilim Öyleyse, eğer S bir nehrin kıyısı ve S′ kıyıya göre v hızıyla giden bir gemi ise, geminin güvertesinde hareket yönünde v′ hızıyla hareket eden bir yolcu, kıyıda hareketsiz duran gözlemcinin gözünde, şimdiye kadar söylendiği gibi v + v′ hızına değil, iki bileşen hızın toplamından daha düşük bir hıza sahiptir. En azından işler başlangıçta böyle görünür. Gerçekte, bileşke hız, eğer gemideki yolcunun hızı kıyıdan ölçülürse, tıpkı geminin kendi hızı gibi, iki bileşen hızın toplamıdır. Gemiden ölçüldüğünde, yolcunun v′ hızı x′t′'dir, örneğin yolcunun gemide bulduğu uzunluğa (kendisi için değişmez uzunluk, çünkü gemi onun için her zaman hareketsizdir) x′ ve onu kat etmek için harcadığı zamana, yani kalkışına ve varışına işaret eden, sırasıyla pupa ve prupa yerleştirilmiş iki saat arasındaki saat farkına t′ dersek (saatlerin yalnızca uzaktan iletilen sinyallerle birbirine ayarlanabildiği, son derece uzun bir gemiyi varsayıyoruz). Ancak, kıyıda hareketsiz duran gözlemci için, gemi hareketsiz durumdan harekete geçtiğinde büzülmüştür, Zaman orada genişlemiştir, saatler artık senkronize değildir. Bu nedenle, yolcunun gemide kat ettiği mesafe artık x′ değildir (eğer x′, hareketsiz gemiyle çakışan rıhtım uzunluğuysa), ama x′1-v2c2'dir; ve bu mesafeyi kat etmek için harcanan zaman t′ değil, 11-v2c2(t′+vx′c2)'dir. v'ye eklemek için v″ elde etmek üzere v′ değil, x′1-v2c211-v2c2(t′+vx′c2) yani v′(1-v2c2)1+vv′c2 olduğu sonucuna varacaktır. O zaman elinde olacak: v″=v+v′(1-v2c2)1+vv′c2=v+v′1+vv′c2

🇫🇷🧐 dilbilim Böylece, herhangi bir hızın ışık hızını aşamayacağı görülür, çünkü herhangi bir v′ hızının c'ye eşit olduğu varsayılan bir v hızıyla bileşimi her zaman aynı c hızını verir.

🇫🇷🧐 dilbilim Bu nedenle, ilk hipotezimize dönecek olursak, Paul'un aklında bulunduracağı formüller bunlardır; eğer kendi bakış açısından Pierre'inkine geçmek ve böylece — tüm hareketli sistemler S″, S′′′, vb.'ye bağlı tüm gözlemciler aynısını yapmış olarak — evrenin bütünsel bir matematiksel temsilini elde etmek isterse. Eğer denklemlerini doğrudan, Pierre'in müdahalesi olmadan kurabilseydi, onları Pierre'e, x, y, z, t, v″'yi bilerek x′, y′, z′, t′, v′'yi hesaplamasına izin vermek için de sağlardı. Gerçekten de ① denklemlerini x′, y′, z′, t′, v′'ye göre çözersek; hemen şunu çıkarırız:

x′=11-v2c2(x-vt)

y′=y

z′=z

t′=11-v2c2(t-vxc2)

v′=v″-v1-vv″c2

🇫🇷🧐 dilbilim bunlar Lorentz dönüşümü için daha yaygın olarak verilen denklemlerdir¹. Ama şimdilik önemi yok. Yalnızca, bu formülleri terim terim yeniden bularak, bir veya diğer sistemde yer alan gözlemcilerin algılarını tanımlayarak, bu çalışmanın konusu olan analiz ve gösterimi hazırlamak istedik.

¹ Şunu belirtmek önemlidir ki, Michelson-Morley deneyini yorumlayarak Lorentz formüllerini yeniden oluşturduysak, bunun nedeni, onları oluşturan terimlerin her birinin somut anlamını göstermek içindir. Gerçek şu ki, Lorentz tarafından keşfedilen dönüşüm grubu, genel olarak elektromanyetizma denklemlerinin değişmezliğini sağlar.

Bölüm 5.

Tam Görelilik

🇫🇷🧐 dilbilim Einstein'a özgü olan karşılıklılık görüşüne geçiş yaptığımız bu tek taraflı görelilik bakış açısından bir anlığına kaydık. Hemen konumuzu yeniden ele alalım. Şunu da belirtelim ki hareket halindeki cisimlerin büzülmesi, zamanlarının genişlemesi ve eşzamanlılığın ardışıklığa dönüşmesi, Einstein teorisinde olduğu gibi korunacaktır: kurduğumuz denklemlerde veya genel olarak S′ sisteminin S sistemiyle zamansal ve mekansal ilişkileri hakkında söylediklerimizde hiçbir değişiklik yapmamıza gerek yok. Yalnızca bu uzunluk büzülmeleri, zaman genişlemeleri ve eşzamanlılık kırılmaları açıkça karşılıklı hale gelecektir (denklemlerin biçimi gereği zaten örtük olarak öyledirler) ve S′'deki gözlemci, S sistemi hakkında S'deki gözlemcinin S′ için söylediği her şeyi tekrarlayacaktır. Böylece, göstereceğimiz gibi, Görelilik Teorisi'ndeki paradoksal görünüm ortadan kalkacaktır: Einstein hipotezinin saf halinde, tek ve evrensel bir Zaman ile Süre'den bağımsız bir Uzam'ın varlığını sürdürdüğünü iddia ediyoruz: bunlar her zaman sağduyu için oldukları gibi kalırlar. Ancak çift taraflı bir göreliliğe ulaşmak, mutlak bir referans noktası ve hareketsiz bir esir varsayımının hâlâ geçerli olduğu tek taraflı görelilik hipotezinden geçmeden neredeyse imkansızdır. İkinci anlamdaki göreliliği kavradığımızda bile, onu hâlâ biraz ilkinde görürüz; çünkü S ve S′'in birbirine göre karşılıklı hareketinden başka bir şey olmadığını söylesek de, bu karşılıklılığı, iki terimden birini (S veya S′) "referans sistemi" olarak benimsemeden inceleyemeyiz: bir sistem bu şekilde sabitlendiğinde, geçici olarak mutlak bir referans noktası, esirin yerini alan bir şey haline gelir. Kısacası, anlayış tarafından kovulan mutlak hareketsizlik, hayal gücü tarafından yeniden kurulur. Matematiksel açıdan bunun hiçbir sakıncası yoktur. Referans sistemi olarak benimsenen S sistemi, ister esirde mutlak hareketsiz olsun, ister yalnızca kendisiyle karşılaştırılacak tüm sistemlere göre hareketsiz olsun, her iki durumda da S'de bulunan gözlemci, S′ gibi tüm sistemlerden kendisine iletilen zaman ölçümlerine aynı şekilde davranacak; her iki durumda da onlara Lorentz dönüşüm formüllerini uygulayacaktır. İki hipotez matematikçi için eşdeğerdir. Ancak filozof için aynı şey söz konusu değildir. Çünkü eğer S mutlak hareketsizdeyse ve diğer tüm sistemler mutlak hareket halindeyse, Görelilik Teorisi etkin bir şekilde çoklu Zamanların varlığını ima eder; hepsi aynı düzlemde ve hepsi gerçektir. Aksine, eğer kendimizi Einstein'ın hipotezine yerleştirirsek, çoklu Zamanlar varlığını sürdürecektir, ancak bunlardan yalnızca biri gerçek olacaktır, göstermeyi amaçladığımız gibi: diğerleri matematiksel kurgulardır. Bu nedenle, bizim görüşümüze göre, zamanla ilgili tüm felsefi zorluklar, Einstein hipotezine sıkı sıkıya bağlı kalındığında ortadan kalkar, ancak çok sayıda zihni şaşırtan tüm tuhaflıklar da yok olur. Bu nedenle, hareketsiz esire ve ayrıcalıklı sisteme inanırken "cisimlerin deformasyonu", "zamanın yavaşlaması" ve "eşzamanlılığın kırılması"na verilmesi gereken anlam üzerinde durmamıza gerek yok. Bunların Einstein hipotezinde nasıl anlaşılması gerektiğini araştırmak bize yeterli olacaktır. O zaman ilk bakış açısına geriye dönük bir bakış attığımızda, önce ona yerleşmemiz gerektiğini, ikinciyi benimsemiş olsak bile ona dönme dürtüsünün doğal olduğunu kabul edeceğiz; ancak aynı zamanda, yanlış problemlerin, imgelerin birinden alınıp diğerine karşılık gelen soyutlamaları desteklemek için kullanılmasından kaynaklandığını da göreceğiz.

Bölüm 5.1.

Hareketin Karşılıklılığı

🇫🇷🧐 dilbilim Hareketsiz esir içinde S sistemini ve S′ sistemini S'e göre hareket halinde hayal ettik. Oysa esir hiçbir zaman algılanmamıştır; fizikte hesaplamalara destek olmak için tanıtılmıştır. Buna karşılık, bir S′ sisteminin S sistemine göre hareketi bizim için bir gözlem gerçeğidir. Ayrıca, bir sistemin hızını istediğimiz gibi değiştirebildiği ve dolayısıyla hızının sıfıra kadar düşebildiği durumlarda ışık hızının sabitliği de, şimdilik, bir gerçek olarak kabul edilmelidir. O halde başlangıç noktamız olan üç iddiayı yeniden ele alalım: 1° S′, S'e göre yer değiştirir; 2° ışık her ikisi için de aynı hıza sahiptir; 3° S hareketsiz esir içinde durmaktadır. Bunlardan ikisinin gerçekleri, üçüncüsünün ise bir hipotezi ifade ettiği açıktır. Hipotezi reddedelim: elimizde yalnızca iki gerçek kalıyor. Ancak o zaman birincisi artık aynı şekilde formüle edilmeyecektir. S′'nin S'e göre hareket ettiğini duyurduk: neden aynı şekilde S'in S′'ye göre hareket ettiğini söylemedik? Basitçe, çünkü S esirin mutlak hareketsizliğine katılıyor olarak kabul ediliyordu. Ama artık esir¹ yok, hiçbir yerde mutlak sabitlik yok. Bu nedenle, keyfi olarak, S′'nin S'e göre hareket ettiğini veya S'in S′'ye göre hareket ettiğini, ya da daha iyisi S ve S′'nin birbirine göre karşılıklı hareket ettiğini söyleyebiliriz. Kısacas, gerçekte verilen şey karşılıklı bir yer değiştirmedir. Uzayda algılanan hareket yalnızca mesafedeki sürekli bir değişim olduğundan, nasıl başka türlü olabilir? A ve B olmak üzere iki noktayı ve birinin yer değiştirmesini düşünürsek, gözün gözlemlediği, bilimin not edebildiği her şey, aralığın uzunluğundaki değişimdir². Dil, A'in hareket ettiğini veya B'in hareket ettiğini söyleyerek gerçeği ifade edecektir. Seçim ona aittir; ancak deneyime A ve B'in birbirine göre hareket ettiğini veya daha basitçe A ile B arasındaki boşluğun azaldığını veya arttığını söyleyerek daha da yaklaşacaktır. Hareketin bu karşılıklılığı bu nedenle bir gözlem gerçeğidir. Bilimin bir koşulu olarak a priori tanınabilirdi, çünkü bilim yalnızca ölçümlerle çalışır, ölçüm genellikle uzunluklarla ilgilidir ve bir uzunluk arttığında veya azaldığında, uçlardan birini ayrıcalıklı kılmak için hiçbir neden yoktur: yalnızca ikisi arasındaki boşluğun büyüdüğü veya küçüldüğü iddia edilebilir³.

¹ Elbette, yalnızca ayrıcalıklı, benzersiz, mutlak bir referans sistemi oluşturan sabit bir esirden bahsediyoruz. Ancak esir hipotezi, uygun şekilde değiştirilerek, Görelilik Teorisi tarafından rahatlıkla benimsenebilir. Einstein bu görüştedir (1920'deki Esir ve Görelilik Teorisi konferansına bakınız). Daha önce, esiri korumak için Larmor'un bazı fikirlerinden yararlanılmaya çalışılmıştı. (Bkz. Cunningham, The Principle of Relativity, Cambridge, 1911, bölüm xvi).

² Bu nokta ve hareketin karşılıklılığı üzerine dikkati, Madde ve Bellek, Paris, 1896, bölüm IV ve Metafiziğe Giriş'te (Revue de Métaphysique et de Morale, Ocak 1903) çekmiştik.

³ Bu konuyla ilgili olarak, Madde ve Bellek'teki 214 ve sonraki sayfalara bakınız.

Bölüm 5.2.

Göreli Hareket ve Mutlak Hareket

🇫🇷🧐 dilbilim Elbette, her hareketin uzayda gözlemlenebilir olanla sınırlı olduğu söylenemez. Yalnızca dışarıdan gözlemlediğimiz hareketlerin yanı sıra, aynı zamanda kendimizin ürettiğini hissettiğimiz hareketler de vardır. Descartes hareketin karşılıklılığından bahsettiğinde¹, Morus'un ona şu yanıtı vermesi boşuna değildir: Eğer ben sessizce oturuyorsam ve bir başkası bin adım uzaklaşarak yorgunluktan kıpkırmızı kesiliyorsa, hareket eden kesinlikle odur ve dinlenen de benim². Bilimin gözlerimizle algıladığımız, cetvellerimiz ve saatlerimizle ölçtüğümüz hareketin göreliliği hakkında söyleyebileceği her şey, hareketleri gerçekleştirdiğimize ve bunların kaynağının biz olduğumuzu hissettiğimiz o derin duyguyu bozmayacaktır. Morus karakterinin sessizce otururken koşmaya karar verdiğini, ayağa kalktığını ve koştuğunu varsayalım: Koşusunun bedeninin ve zeminin karşılıklı yer değiştirmesi olduğu, Dünya'yı sabit düşünürsek onun hareket ettiği, ama koşucuyu sabit ilan edersek Dünya'nın hareket ettiği söylense bile, asla bu kararı kabul etmeyecek, her zaman eylemini doğrudan algıladığını, bu eylemin bir olgu olduğunu ve bu olgunun tek taraflı olduğunu ilan edecektir. Bu kararlı ve icra edilen hareketlerin bilincine sahip olma, diğer tüm insanların ve muhtemelen hayvanların çoğunun da sahip olduğu bir şeydir. Ve canlı varlıklar bu şekilde kendilerine ait olan, yalnızca onlarla bağlantılı olan, içeriden algılanan ama dışarıdan bakıldığında göze yalnızca karşılıklı bir yer değiştirme olarak görünen hareketleri gerçekleştirdiklerinden, genel olarak göreli hareketlerin de böyle olduğu, karşılıklı yer değiştirmenin uzayda bir yerlerde meydana gelen mutlak, içsel bir değişimin bizim gözümüzdeki tezahürü olduğu varsayılabilir. Bu konu üzerinde Metafiziğe Giriş başlıklı bir çalışmamızda durmuştuk. Gerçekten de metafizikçinin işlevinin bu olduğunu düşünüyorduk: Şeylerin içine nüfuz etmeli; ve bir hareketin gerçek özü, derin gerçekliği, onu bizzat kendisi gerçekleştirdiğinde, onu diğer tüm hareketler gibi dışarıdan algılamanın yanı sıra, aynı zamanda içeriden, yalnızca izi görünen bir çaba olarak kavradığında, ona hiçbir zaman daha iyi açıklanamaz. Ancak, metafizikçi bu doğrudan, içsel ve kesin algılamayı yalnızca kendisinin gerçekleştirdiği hareketler için elde eder. Yalnızca onların gerçek eylemler, mutlak hareketler olduğunu garanti edebilir. Diğer canlı varlıklar tarafından gerçekleştirilen hareketler için bile, bu doğrudan bir algılamadan değil, sempati yoluyla, benzerlik nedenleriyle onları bağımsız gerçeklikler olarak kabul eder. Ve genel olarak maddenin hareketleri hakkında, çaba benzeri olan veya olmayan, nerede meydana geldiği bilinmeyen içsel değişimlerin muhtemelen var olduğundan başka bir şey söyleyemez; bunlar, tıpkı kendi eylemlerimiz gibi, uzayda cisimlerin karşılıklı yer değiştirmesi olarak gözümüze çarpar. Bu nedenle, bilimin inşasında mutlak harekete dikkat etmemiz gerekmez: Onun nerede meydana geldiğini yalnızca istisnai olarak biliyoruz ve hatta o zaman bile bilimin bununla bir işi olmaz, çünkü ölçülemez ve bilimin işlevi ölçmektir. Bilim, gerçeklikten yalnızca uzayda yayılmış, homojen, ölçülebilir, görsel olanı alabilir ve almalıdır. Bu nedenle incelediği hareket her zaman görelidir ve yalnızca karşılıklı bir yer değiştirmeden ibaret olabilir. Morus bir metafizikçi olarak konuşurken, Descartes bilimin bakış açısını kesin bir kesinlikle işaretliyordu. Kendi zamanının biliminin, Newton mekaniğinin ve hatta bizimkinin ötesine geçiyordu, Einstein'ın kanıtlamasına ayrılmış bir ilkeyi formüle ediyordu.

¹ Descartes, İlkeler, ii, 29.

² H. Morus, Scripta philosophica, 1679, c. II, s. 218.

Bölüm 5.3.

Descartes'tan Einstein'a

🇫🇷🧐 dilbilim Çünkü dikkat çekici bir gerçek şudur ki, Descartes tarafından ortaya atılan hareketin radikal göreliliği, modern bilim tarafından kesin bir şekilde onaylanamamıştır. Galileo'dan bu yana anlaşıldığı şekliyle bilim, hareketin göreli olmasını şüphesiz arzuluyordu. İsteyerek bunu ilan ediyordu. Ancak bunu gerektiği gibi ve eksiksiz bir şekilde uygulamıyordu. Bunun iki nedeni vardı. Öncelikle, bilim sağduyuya yalnızca kesin gereklilik ölçüsünde meydan okur. Şimdi, eğer her doğrusal ve ivmelenmemiş hareket açıkça görelidir, eğer bu durumda bilimin gözünde demiryolu trenle ilişkili olarak hareket halindeyken tren de demiryoluyla ilişkili olarak hareket halindeyse, bilim insanı yine de demiryolunun hareketsiz olduğunu söyleyecektir; başka türlü ifade etmek için bir çıkarı olmadığında herkes gibi konuşacaktır. Ancak asıl mesele bu değildir. Bilimin düzgün hareketin radikal göreliliği üzerinde hiçbir zaman ısrar etmemesinin nedeni, bu göreliliği ivmeli harekete genişletme konusunda kendini yetersiz hissetmesidir: en azından geçici olarak bundan vazgeçmek zorunda kaldı. Tarihi boyunca birden fazla kez bu tür bir zorunluluğa maruz kalmıştır. Yöntemine içkin bir ilkeden, hemen doğrulanabilir ve hemen faydalı sonuçlar veren bir hipoteze bir şeyler feda eder: eğer avantaj devam ederse, bu hipotezin bir yönüyle doğru olduğu anlamına gelir ve böylece bu hipotez bir gün geçici olarak bir kenara bıraktığı ilkeyi kesin olarak kurmaya katkıda bulunmuş olabilir. İşte Newtoncu dinamizm'in Kartezyen mekanizma'nın gelişimini kesintiye uğrattığı düşünülüyordu. Descartes, fiziğe ait olan her şeyin uzayda harekete yayıldığını öne sürüyordu: böylece evrensel mekanizmanın ideal formülünü veriyordu. Ancak bu formüle bağlı kalmak, bütünün bütünle ilişkisini küresel olarak ele almak olurdu; bütün içinden daha az ya da çok yapay olarak parçalar kesip ayırmadan, geçici bile olsa, özel problemlere bir çözüm elde edilemezdi: işte ilişkiyi ihmal eder etmez, kuvveti devreye sokarsınız. Bu sokma, bu ihmalin ta kendisiydi; insan zihninin gerçekliği parça parça inceleme zorunluluğunu ifade ediyordu, çünkü bütünün hem sentetik hem de analitik bir kavrayışını bir anda oluşturmaktan acizdi. Newton'un dinamizmi bu nedenle -ve aslında öyle olduğu ortaya çıktı- Kartezyen mekanizmasının tam bir kanıtına giden bir yol olabilirdi, ki bunu belki de Einstein gerçekleştirmiştir. Ancak bu dinamizm mutlak bir hareketin varlığını gerektiriyordu. Doğrusal ivmelenmemiş öteleme durumunda hareketin göreliliğini kabul etmek hâlâ mümkündü; ancak dönme hareketinde merkezkaç kuvvetlerinin ortaya çıkması, burada gerçek bir mutlakla karşı karşıya olduğumuzu kanıtlıyor gibiydi; ve diğer her türlü ivmeli hareket de mutlak olarak kabul edilmeliydi. Einstein'a kadar klasik kalan teori buydu. Ancak burada ancak geçici bir kavrayış olabilirdi. Bir mekanik tarihçisi olan Mach, bu yetersizliğe dikkat çekmişti¹ ve eleştirisi kesinlikle yeni fikirlerin ortaya çıkmasına katkıda bulunmuştur. Hiçbir filozof, düzgün hareket durumunda hareketliliği basit bir karşılıklılık ilişkisi olarak ele alan, ivmeli hareket durumunda ise bir harekette içkin bir gerçeklik olarak gören bir teoriden tamamen memnun olamazdı. Bizim için, nicemizce, uzaysal bir hareketin gözlemlendiği her yerde mutlak bir değişimi kabul etmek gerekli olsa da, çaba bilincinin eşlik eden hareketin mutlak karakterini açığa vurduğunu düşünsek de, bu mutlak hareketin dikkate alınmasının yalnızca şeylerin iç yüzünü bilmemizle, yani metafiziğe uzanan bir psikolojiyle ilgili olduğunu ekledik². Fiziğe, yani homojen uzayda görsel veriler arasındaki ilişkileri inceleme rolüne gelince, her hareketin göreli olması gerektiğini ekledik. Ve yine de bazı hareketler olamazdı. Artık olabiliyorlar. Sadece bu nedenle bile, genelleştirilmiş görelilik teorisi fikirler tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır. Fiziğin ona ne nihai kaderi hazırladığını bilmiyoruz. Ama ne olursa olsun, Descartes'ta bulduğumuz ve modern bilimin ruhuyla bu kadar uyumlu olan uzaysal hareket kavrayışı, Einstein tarafından ivmeli hareket durumunda da düzgün hareket durumunda olduğu gibi bilimsel olarak kabul edilebilir hale getirilmiştir.

¹ Mach, Die Mechanik in ihrer Entwicklung, II. vi

² Madde ve Bellek, loc. cit. Metafiziğe Giriş'e bakınız (Rev. de Métaphysique et de Morale, Ocak 1903)

🇫🇷🧐 dilbilim Doğrusu, Einstein'ın eserinin bu kısmı sonuncusudur. Bu, görelilik teorisinin genelleştirilmiş halidir. Zaman ve eşzamanlılık üzerine düşünceler, görelilik teorisinin kısıtlı haline aitti ve bu da yalnızca düzgün hareketle ilgiliydi. Ancak kısıtlı teoride, genelleştirilmiş teori için bir gereklilik vardı. Çünkü ne kadar kısıtlı olsa da, yani düzgün harekete sınırlı olsa da, hareketliliği bir karşılıklılık haline getirmesiyle köktenci idi. Şimdi, neden daha önce açıkça bu noktaya gidilmemişti? Neden, göreli olduğu ilan edilen düzgün harekete bile, görelilik fikri ancak gevşekçe uygulanmıştı? Çünkü bu fikrin artık ivmeli harekete uymayacağı biliniyordu. Ancak, bir fizikçi düzgün hareketin göreliliğini köktenci kabul ettiği andan itibaren, ivmeli hareketi de göreli olarak ele almaya çalışmalıydı. Sadece bu nedenle bile, kısıtlı görelilik teorisi, genelleştirilmiş görelilik teorisini peşinden çağırıyordu ve hatta filozofun gözünde ikna edici olabilmesi için bu genelleştirmeye uygun olması gerekiyordu.

🇫🇷🧐 dilbilim Şimdi, eğer her hareket görelidir ve mutlak bir referans noktası, ayrıcalıklı bir sistem yoksa, bir sistem içindeki gözlemcinin sisteminin hareket halinde mi yoksa hareketsiz mi olduğunu bilmenin hiçbir yolu olmayacaktır. Daha doğrusu: bu soruyu sormak yanlış olurdu, çünkü artık bir anlamı yok; bu terimlerle ifade edilemez. Tanım gereği, sisteminin hareketsiz olduğuna karar vermekte özgürdür: eğer onu kendi referans sistemi yapar ve oraya gözlemevini kurarsa. Bir sabit eter olduğuna inanıldığında bile, düzgün hareket durumunda bile böyle olamazdı. İvmeli hareketin mutlak karakterine inanıldığında da, her durumda böyle olamazdı. Ancak iki hipotez bir kenara bırakıldığında, herhangi bir sistem isteğe bağlı olarak hareketsiz veya hareket halindedir. Doğal olarak, bir kez yapılan seçime bağlı kalınacak ve diğer sistemler buna göre ele alınacaktır.

Bölüm 5.4.

Yayılım ve Taşıma

🇫🇷🧐 dilbilim Bu girişi fazla uzatmak istemiyoruz. Ancak, geçmişte cisim fikri ve mutlak hareket hakkında söylediklerimizi hatırlatmalıyız: bu çifte düşünce dizisi, hareketin uzaydaki yer değiştirme olarak kökten göreliliğine varmamızı sağlamıştı. Algımıza doğrudan verilenin, üzerine niteliklerin serildiği sürekli bir yayılım olduğunu açıklamıştık: özellikle görsel bir yayılım sürekliliği ve dolayısıyla renk. Burada hiçbir yapaylık, uzlaşımsallık, salt insani olan yoktur. Renkler, gözümüz ve bilincimiz farklı yapıda olsaydı kuşkusuz bize farklı görünürdü: yine de, fiziğin temel titreşimlere indirgeyeceği sarsılmaz bir gerçeklik her zaman kalırdı. Kısacası, nitelikli ve niteliksel olarak değişen, renkli ve rengi değişen bir yayılım gibi bir süreklilikten söz ettiğimiz sürece, araya insani uzlaşım girmeden, algıladığımız şeyi doğrudan ifade ederiz: burada gerçekliğin ta kendisiyle karşı karşıya olmadığımızı varsaymak için hiçbir nedenimiz yok. Her görünüm, yanılsama olduğu kanıtlanana kadar gerçek sayılmalıdır ve bu kanıt şimdiye kadar mevcut durum için hiçbir zaman getirilmemiştir: yapıldığı sanılmıştır, ama bu bir yanılsamaydı; bunu kanıtladığımızı düşünüyoruz¹. Madde bize dolayısıyla doğrudan bir gerçeklik olarak sunulur. Peki ya şu ya da bu cisim, az çok bağımsız bir varlık olarak yüceltildiğinde? Bir cismin görsel algısı, renkli yayılımın yaptığımız bir parçalanmasından kaynaklanır; onu yayılımın sürekliliğinden çıkardık. Bu parçalamanın çeşitli hayvan türleri tarafından farklı şekilde yapılması çok muhtemeldir. Birçoğu bunu yapamaz; ve bunu yapabilenler, bu işlemde, etkinliklerinin biçimine ve ihtiyaçlarının doğasına göre hareket ederler. Cisimler, yazdığımız gibi, doğanın kumaşından, makasları eylemin geçeceği çizgilerin kesikli noktalarını izleyen bir algı ile kesilir². İşte psikolojik analizin söylediği budur. Ve fizik bunu doğrular. Cismi neredeyse sonsuz sayıda temel parçacığa çözer; ve aynı zamanda bize bu cismin diğer cisimlerle binlerce karşılıklı eylem ve tepkiyle bağlantılı olduğunu gösterir. Böylece ona o kadar çok süreksizlik sokar ve diğer yandan onu diğer şeylerle o kadar çok süreklilik kurar ki, maddenin cisimlere dağıtılmasında ne kadar yapay ve uzlaşımsal olduğunu tahmin edebiliriz. Ama eğer her cisim, izole olarak alınıp algı alışkanlıklarımızın onu sonlandırdığı yerde durdurulduğunda, büyük ölçüde uzlaşımsal bir varlıksa, bu cismi tek başına etkileyen hareket olarak kabul edilen şey için de aynı şey nasıl olmasın? Söylediğimiz gibi, içeriden algılanan ve kendisinin bir olay oluşturduğunu bildiğimiz tek bir hareket vardır: gözümüzde çabamızı yansıtan harekettir. Başka yerlerde, bir hareketin meydana geldiğini gördüğümüzde, kesin olarak bildiğimiz tek şey, evrende bir değişikliğin meydana geldiğidir. Bu değişikliğin doğası ve hatta kesin yeri bizden kaçar; sadece bunun görsel ve yüzeysel görünümü olan belirli konum değişikliklerini not edebiliriz ve bu değişiklikler zorunlu olarak karşılıklıdır. Dolayısıyla her hareket -dışarıdan algılanıp görselleştirildiği şekliyle kendi hareketimiz bile- görelidir. Elbette, bunun sadece ağırlıklı maddenin hareketi olduğu açıktır. Yaptığımız analiz bunu yeterince gösteriyor. Eğer renk bir gerçeklikse, onun içinde bir şekilde gerçekleşen salınımlar için de aynı şey geçerli olmalıdır: mutlak bir karaktere sahip oldukları için onlara hala hareket demeli miyiz? Öte yandan, bu gerçek salınımların, bir niteliğin unsurları ve nitelikteki mutlak olanın bir parçası olarak uzayda yayılması eylemi ile, S ve S' sistemleri olarak az çok yapay bir şekilde maddeden kesilmiş iki sistemin tamamen göreli, zorunlu olarak karşılıklı yer değiştirmesini aynı düzeye nasıl koyabiliriz? Burada ve orada hareketten söz edilir; ama kelime iki durumda da aynı anlama mı geliyor? Birincisinde yayılım, ikincisinde taşıma diyelim: eski analizlerimizden, yayılımın taşımadan derinden farklı olması gerektiği sonucu çıkacaktır. Ama o zaman, emisyon teorisi reddedildiğinde, ışığın yayılması parçacıkların ötelenmesi olmadığında, bir sistem "durağan" veya "hareketli" olduğu için ışık hızının o sisteme göre değişmesini beklemeyiz. Neden belirli bir insani algılama ve kavrama şeklini hesaba katsın?

¹ Madde ve Bellek, s. 225 ve devamı. Bkz. tüm birinci bölüm

² Yaratıcı Evrim, 1907, s. 12-13. Bkz. Madde ve Bellek, 1896, tüm birinci bölüm; ve dördüncü bölüm, s. 218 ve devamı

Bölüm 5.5.

Referans Sistemleri

🇫🇷🧐 dilbilim Öyleyse kendimizi açıkça karşılıklılık hipotezine yerleştirelim. Şimdi, anlamını şimdiye kadar her özel durumda kullanımıyla yeterince belirtilmiş gibi görünen bazı terimleri genel olarak tanımlamamız gerekecek. Bu nedenle, evrenin tüm noktalarını, üç yüze olan mesafelerini belirterek konumlandırmak üzere anlaşılacak dik üçyüzlüye referans sistemi diyeceğiz. Bilimi inşa eden fizikçi bu üçyüzlüye bağlı olacaktır. Üçyüzlünün tepe noktası genellikle onun gözlemevi olarak hizmet edecektir. Referans sisteminin noktaları zorunlu olarak birbirlerine göre hareketsiz olacaktır. Ancak, Görelilik hipotezinde, referans sisteminin kullanıldığı süre boyunca kendisinin de hareketsiz olacağını eklemeliyiz. Çünkü bir üçyüzlünün uzaydaki sabitliği, onu referans sistemi olarak benimseyerek ona bahşedilen özellik, düşüncede ona sağlanan geçici ayrıcalıklı durumdan başka ne olabilir? Sabit bir eter ve mutlak konumlar korunduğu sürece, hareketsizlik gerçekten şeylere aittir; bizim kararımıza bağlı değildir. Bir kez eter, ayrıcalıklı sistem ve sabit noktalar ortadan kalktığında, nesnelerin birbirlerine göre sadece göreli hareketleri vardır; ama kendine göre hareket edemeyeceğinden, hareketsizlik, tanım gereği, düşüncede yerleştiğimiz gözlemevinin durumu olacaktır: işte tam olarak referans üçyüzlüsü oradadır. Elbette, referans sisteminin kendisinin hareket halinde olduğunu varsaymak hiçbir şeyi engellemez. Fiziğin buna sık sık çıkarı vardır ve Görelilik teorisi bu hipoteze isteyerek yerleşir. Ancak fizikçi referans sistemini harekete geçirdiğinde, bu geçici olarak başka birini seçtiği içindir, ki o da o zaman hareketsiz hale gelir. Doğru ki bu ikinci sistem de düşünceyle harekete geçirilebilir, düşüncenin mutlaka bir üçüncüsüne yerleşmesi gerekmeden: ama o zaman ikisi arasında salınır, onları sırayla hareketsiz kılar, öyle hızlı gidip gelmelerle ki ikisini de hareket halinde bırakıyormuş gibi bir yanılsama yaratabilir. İşte tam bu anlamda bir referans sisteminden söz edeceğiz.

🇫🇷🧐 dilbilim Öte yandan, değişmez sistem veya basitçe sistem olarak, birbirlerine göre aynı göreli konumları koruyan ve dolayısıyla birbirlerine göre hareketsiz olan tüm noktalar kümesini adlandıracağız. Dünya bir sistemdir. Kuşkusuz yüzeyinde sayısız yer değiştirme ve değişim görünür, içinde saklanır; ancak bu hareketler sabit bir çerçeve içinde kalır: demek istediğim, Dünya üzerinde birbirlerine göre sabit noktalar bulunabilir ve yalnızca bunlara bağlı kalınabilir, aralıklarda gerçekleşen olaylar ise basit temsillere dönüşür: bunlar artık bu sabit noktalarda hareketsiz gözlemcilerin bilincinde art arda beliren imgelerden başka bir şey olmaz.

🇫🇷🧐 dilbilim Şimdi, bir sistem genellikle referans sistemi olarak yükseltilebilir. Bununla, bu sistemde seçilen referans sistemini yerelleştirmek üzere anlaşıldığı kastedilir. Bazen sistemin hangi özel noktasına üçyüzlünün tepe noktasının yerleştirildiğini belirtmek gerekebilir. Çoğu zaman bu gereksizdir. Böylece Dünya sistemi, yalnızca başka bir sisteme göre hareketsizlik veya hareket durumunu dikkate aldığımızda, bizim için basit bir maddesel nokta olarak ele alınabilir; bu nokta daha sonra üçyüzlümüzün tepe noktası olur. Veya Dünya'ya boyutunu bırakarak, üçyüzlünün onun üzerinde herhangi bir yere yerleştirildiğini ima ederiz.

🇫🇷🧐 dilbilim Üstelik sistemden referans sistemine geçiş, Görelilik teorisinde yer alırsa süreklidir. Gerçekten de bu teori, referans sistemi üzerine birbirine göre ayarlanmış sonsuz sayıda saat ve dolayısıyla gözlemci dağıtmayı özünde gerekli kılar. Referans sistemi artık tek bir gözlemcili basit bir üçyüzlü olamaz. Saatler ve gözlemcilerin maddi hiçbir yanı olmadığını kabul ediyorum: burada saatten basitçe belirli yasa veya kurallara göre saatin ideal kaydı, gözlemciden ise ideal olarak kaydedilmiş saati ideal okuyucu anlaşılır. Yine de, sistemin her noktasında maddi saatlerin ve yaşayan gözlemcilerin olasılığını şimdi temsil ediyoruz. Üstelik Görelilik teorisinde sistem veya referans sisteminden bahsetme eğilimi başından beri teoriye içkindi, çünkü Dünya'yı hareketsiz kılarak, bu genel sistemi referans sistemi olarak almakla Michelson-Morley deneyi sonucunun değişmezliği açıklanmıştı. Çoğu durumda, referans sisteminin bu tür genel bir sistemle özdeşleştirilmesi hiçbir sakınca yaratmaz. Filozof için büyük avantajları olabilir, örneğin Einstein'ın Zamanlarının ne ölçüde gerçek Zamanlar olduğunu araştırmak isteyen ve bunun için referans sistemindeki saatlerin bulunduğu her noktaya etten kemikten, bilinçli varlıklar yerleştirmek zorunda olan filozof için.

🇫🇷🧐 dilbilim Sunmak istediğimiz ön düşünceler işte bunlardır. Onlara çok yer ayırdık. Ama bu, kullanılan terimleri titizlikle tanımlamamış olmamızdan, göreliliği bir karşılıklılık olarak görmeye yeterince alışık olmamamızdan, radikal görelilik ile hafifletilmiş görelilik arasındaki ilişkiyi sürekli zihinde canlı tutmamış ve bunlar arasında bir karışıklığa karşı önlem almamış olmamızdan, son olarak fiziksel olandan matematiksel olana geçişi yakından incelememiş olmamızdandır ki, Görelilik teorisindeki zaman düşüncelerinin felsefi anlamı konusunda bu kadar ciddi şekilde yanıldık. Ekleyelim ki, zamanın doğası üzerine de pek az düşünülmüştür. Oysa başlamamız gereken yer burasıydı. Yaptığımız analiz ve ayrımlarla, zaman ve ölçümü üzerine sunacağımız düşüncelerle, Einstein teorisinin yorumlanmasına yaklaşmak kolaylaşacaktır.

Bölüm 6.

Zamanın Doğası Üzerine

Bölüm 6.1.

Ardışıklık ve Bilinç

🇫🇷🧐 dilbilim Zamanın öncelikle iç yaşamımızın sürekliliğiyle özdeşleştiğinden şüphe yoktur. Bu süreklilik nedir? Bir akışın veya geçişin sürekliliği, ama kendine yeten bir akış ve geçiş, akışın akan bir şeyi, geçişin ise içinden geçilen durumları önceden varsaymadığı; şey ve durum, yalnızca geçiş üzerinde yapay olarak alınmış anlık görüntülerdir; ve bu geçiş, tek doğal olarak deneyimlenen, sürenin ta kendisidir. O, bellektir, ama kişisel bellek değil, sakladığı şeyin dışında olan, korunmasını sağladığı bir geçmişten ayrı bir bellek; değişimin kendisinin içinde olan, öncekini sonrakine uzatan ve onların salt görünüp kaybolan anlık görüntüler olmasını engelleyen bir bellektir. Gözlerimizi kapayıp yalnızca ona odaklanarak dinlediğimiz bir melodi, iç yaşamımızın akışkanlığının ta kendisi olan bu zamanla neredeyse çakışır; ama hâlâ çok fazla niteliği, çok fazla belirlenimi vardır ve önce sesler arasındaki farkı, sonra da sesin kendisinin ayırt edici özelliklerini ortadan kaldırmamız, yalnızca öncekinin sonrakindeki devamlılığını ve kesintisiz geçişi, bölünemez çokluk ve ayrılmaz ardışıklık korumamız gerekir ki nihayet temel zamanı yeniden bulalım. İşte dolaysızca algılanan süre budur, onsuz zaman fikrine hiç sahip olamayacağımız süre.

Bölüm 6.2.

Evrensel Bir Zaman Fikrinin Kökeni

🇫🇷🧐 dilbilim Bu içsel zamandan şeylerin zamanına nasıl geçeriz? Maddi dünyayı algılarız ve bu algı, doğru ya da yanlış, hem içimizde hem de dışımızda var gibi görünür: bir yönüyle bilinç durumudur; diğer yönüyle algılayanla algılananın çakıştığı yüzeysel bir madde katmanıdır. İç yaşamımızın her anına, böylece bedenimizin ve tüm çevresel maddenin ona eşzamanlı olan bir anı karşılık gelir: bu madde o zaman bilinçli süremize katılıyormuş gibi görünür¹. Yavaş yavaş bu süreyi tüm maddi dünyaya yayarız, çünkü onu bedenimizin yakın çevresiyle sınırlamak için hiçbir neden görmeyiz: evren tek bir bütün oluşturuyor gibidir; çevremizdeki kısım bizim tarzımızda sürüyorsa, onu çevreleyen kısmın da aynı şekilde süreceğini düşünürüz, böylece sonsuza dek. Böylece Evrenin Süresi fikri, yani tüm bireysel bilinçler arasında köprü olan, bu bilinçlerle doğanın geri kalanı arasında bağ kuran kişiliksiz bir bilinç fikri doğar². Böyle bir bilinç, uzayda farklı noktalarda bulunan çoklu olayları tek bir anlık algıda kavrardı; eşzamanlılık tam olarak iki veya daha fazla olayın tek ve anlık bir algılamaya girmesi olasılığıdır. Bu temsil tarzında doğru olan nedir, yanıltıcı olan nedir? Şu an için önemli olan, doğruyla yanlışın payını ayırmak değil, deneyimin nerede bittiğini ve hipotezin nerede başladığını netçe görmektir. Bilincimizin sürdüğünü hissettiği, algımızın bilincimizin parçası olduğu, bedenimizden ve bizi çevreleyen maddeden bir şeylerin algımıza girdiği şüphesizdir³: böylece, içsel süremiz ve çevresel maddesel dünyanın bu içsel süreye duyumsanan, yaşanan katılımı deneyim olgularıdır. Ama öncelikle, daha önce gösterdiğimiz gibi, bu katılımın doğası bilinmez: dış şeylerin, kendileri sürmeden, bize etki ettikleri ölçüde süremizde tezahür etme özelliğinden kaynaklanıyor olabilir ve böylece bilinçli yaşamımızın seyrini belirler⁴. Sonra, bu çevrenin sürdüğünü varsaysak bile, çevre değiştiğinde aynı süreyi bulacağımızı kanıtlayacak kesin bir şey yoktur: farklı süreler, yani farklı ritimlerde süreler bir arada var olabilir. Bunun gibi bir hipotezi daha önce canlı türlerine ilişkin olarak yapmıştık. Bilincin çeşitli derecelerini karakterize eden, daha az veya çok yüksek gerilimli süreler ayırt ettik; bunlar hayvanlar âlemi boyunca sıralanırdı. Bununla birlikte, o zaman da, bugün de, bu çoklu süreler hipotezini maddi evrene genişletmek için hiçbir neden görmüyoruz. Evrenin birbirinden bağımsız dünyalara bölünüp bölünemeyeceği sorusunu açık bırakmıştık; bizim dünyamız, yaşamın onda gösterdiği özel atılımla bize yeterliydi. Ama sorunu çözmemiz gerekseydi, mevcut bilgilerimiz ışığında Tek ve Evrensel Maddi Bir Zaman hipotezini tercih ederiz. Bu sadece bir hipotezdir, ama daha tatmin edici bir şey sunulmadığı sürece sonuç çıkarıcı saymamız gereken bir benzeşim akıl yürütmesine dayanır. Bu zar zor bilinçli akıl yürütme, inanıyoruz ki, şu şekilde formüle edilirdi. Tüm insan bilinçleri aynı doğadadır, aynı şekilde algılar, bir bakıma aynı adımlarla yürür ve aynı süreyi yaşar. Şimdi, evrenin bütünlüğü boyunca seyrekçe dağılmış, istediğimiz kadar insan bilinci hayal edebiliriz, ama rastgele alınan iki tanesinin ardışık olması için, birbirine yeterince yakın olmaları gerekir, öyle ki ortak dış deneyim alanlarının en uç kısmını paylaşsınlar. Bu iki dış deneyimin her biri, iki bilincin her birinin süresine katılır. Ve iki bilinç aynı süre ritmine sahip olduğundan, iki deneyim için de aynı olmalıdır. Ama iki deneyimin ortak bir kısmı vardır. Bu bağlantı noktasıyla, o zaman, birleşirler ve tek bir deneyim oluştururlar, isteğe bağlı olarak iki bilincin birinin veya diğerinin süresi olacak tek bir sürede gelişirler. Aynı akıl yürütme yakından yakına tekrarlanabilir, böylece aynı süre, yol boyunca maddi dünyanın tüm olaylarını toplar; ve sonra evrenin tümü için insan bilinçlerini, düşüncemizin hareketi için birer röle olarak başlangıçta yerleştirdiğimiz bu bilinçleri ortadan kaldırabiliriz: artık yalnızca tüm şeylerin aktığı kişiliksiz Zaman kalır. İnsanlığın inancını böyle formüle ederken, belki de uygun olandan daha fazla kesinlik kattık. Her birimiz genellikle, belirsiz bir hayal gücü çabasıyla, kendi dolaysız maddi çevresini genişletmekle yetinir; bu çevre, onun tarafından algılandığı için, bilincinin süresine katılır. Ama bu çaba kesinleşir kesinleşmez, onu meşrulaştırmaya çalıştığımızda, kendimizi bilincimizi ikiye katlayıp çoğaltırken, onu dış deneyimimizin en uç sınırlarına taşırken, sonra kendisine sunduğu yeni deneyim alanının sonuna taşırken ve böylece sonsuza dek buluruz: bunlar gerçekten bizimkinden türeyen, bizimkine benzeyen çoklu bilinçlerdir; onları evrenin uçsuz bucaksızlığı boyunca zincir oluşturmakla ve içsel sürelerinin özdeşliği ve dış deneyimlerinin bitişikliğiyle, kişiliksiz bir Zaman birliğine tanıklık etmekle görevlendiririz. Bu, sağduyunun hipotezidir. Einstein'ınki de bu olabilir ve Görelilik teorisinin, tüm şeyler için ortak bir Zaman fikrini doğrulamak üzere tasarlandığını iddia ediyoruz. Bu fikir, her durumda hipotetik olsa da, Görelilik teorisinde, onu anlaşılması gerektiği gibi anladığımızda, özel bir kesinlik ve tutarlılık kazandığını düşünüyoruz. Analiz çalışmamızdan çıkacak sonuç budur. Ama şu an için önemli olan bu değil. Tek Zaman sorusunu bir kenara bırakalım. Ortaya koymak istediğimiz şey, süren bir bir gerçeklikten söz ederken, ona bilinç katmadan edemeyeceğimizdir. Metafizikçi doğrudan evrensel bir bilinci devreye sokacaktır. Sağduyu bunu belli belirsiz düşünecektir. Matematikçi, doğrusu, onunla ilgilenmek zorunda değildir, çünkü o şeylerin ölçümüyle ilgilenir, doğasıyla değil. Ama ölçtüğü şeyi merak ederse, dikkatini zamanın kendisine yoğunlaştırırsa, zorunlu olarak ardışıklığı, dolayısıyla öncesi ve sonrasını, dolayısıyla ikisi arasında bir köprüyü (aksi takdirde ikisinden biri, salt anlık olan kalırdı) tasavvur edecektir: yine, öncesiyle sonrası arasında bir bağlantı ögesi olmadan, hafıza olmadan ve sonuç olarak bilinç olmadan hayal etmek veya kavramak imkânsızdır.

¹ Burada sunulan görüşlerin gelişimi için bkz. Bilincin Dolaysız Verileri Üzerine Deneme, Paris, 1889, özellikle bölüm II ve III; Madde ve Bellek, Paris, 1896, bölüm I ve IV; Yaratıcı Tekâmül, çeşitli yerler. Bkz. Metafiziğe Giriş, 1903; ve Değişimin Algılanışı, Oxford, 1911

² Bkz. az önce alıntıladığımız çalışmalarımız

³ Bkz. Madde ve Bellek, bölüm I

⁴ Bkz. Bilincin Dolaysız Verileri Üzerine Deneme, özellikle s. 82 ve devamı

🇫🇷🧐 dilbilim Belki de kelimenin kullanımına, ona antropomorfik bir anlam yüklendiği için karşı çıkılacaktır. Fakat süregiden bir şeyi tasavvur etmek için kendi belleğinizi alıp, hafifletilmiş bile olsa, şeyin içine taşımaya gerek yoktur. Yoğunluğunu ne kadar azaltsanız da, iç yaşamın çeşitliliğini ve zenginliğini bir dereceye kadar içinde bırakma riski taşırsınız; dolayısıyla ona kişisel, her halükârda insani karakterini korumuş olursunuz. İzlenmesi gereken yol bunun tam tersidir. Evrenin akışından bir anı, yani herhangi bir bilinçten bağımsız var olan bir anlık görüntüyü düşünecek, sonra ona mümkün olduğunca yakın başka bir anı çağrıştırmaya çalışacak ve böylece dünyaya en ufak bir bellek ışığı sızdırmadan minimum bir zaman katacaksınız. Göreceksiniz ki bu imkânsızdır. İki anı birbirine bağlayan temel bir bellek olmadan, yalnızca biri veya diğeri olacaktır, sonuçta tek bir an, ne önce ne sonra, ne ardışıklık, ne de zaman kalacaktır. Bu belleğe, sadece bağlantıyı sağlayacak kadar bir pay verebilirsiniz; isterseniz, bu bağlantının kendisi olsun, öncekinin hemen sonrakine basit bir uzantısı, bir önceki ana ait olmayanın sürekli yenilenen unutuluşuyla. Yine de bellek katmış olacaksınız. Doğrusu, iki anı ayıran süreyle, onları birbirine bağlayan bir bellek arasında ayrım yapmak imkânsızdır, çünkü süre özünde artık olmayanın şimdi olanda devamıdır. İşte gerçek zaman, yani algılanan ve yaşanan zaman. İşte kavranan herhangi bir zaman da, çünkü bir zamanı, algılanmış ve yaşanmış olarak tasavvur etmeden kavrayamazsınız. Süre bu nedenle bilinci gerektirir; ve şeylere süregiden bir zaman atfettiğimiz için, bilinci onların temeline yerleştiririz.

Bölüm 6.3.

Gerçek Süre ve Ölçülebilir Zaman

🇫🇷🧐 dilbilim Üstelik onu içimizde bıraksak da dışımıza koysak da, süregiden zaman ölçülemez. Salt uzlaşımsal olmayan ölçüm, bölmeyi ve üst üste koymayı gerektirir. Oysa ardışık süreleri, eşit olup olmadıklarını kontrol etmek için üst üste koyamayız; varsayıma göre biri biterken diğeri başlar; burada gözlemlenebilir eşitlik fikri tüm anlamını yitirir. Öte yandan, gerçek süre, göreceğimiz gibi, kendisini simgeleyen çizgiyle kurulan dayanışma sayesinde bölünebilir hale gelse bile, kendi içinde bölünmez ve bütünsel bir ilerlemeden ibarettir. Gözlerinizi kapatıp sadece ona odaklanarak, notaları birbiri için saklayıp sonra onları eşzamanlı kılan ve zaman içindeki sürekliliklerinden vazgeçerek uzayda donan hayali bir kağıt veya klavyeye artık yan yana yerleştirmeyerek bir melodiyi dinleyin: onu saf süre içine yeniden yerleştirdiğinizde, bölünmez ve bütünlüklü bulacaksınız. İç yaşamımızın süresi, bilinçli hayatımızın ilk anından son anına kadar ele alındığında, işte bu melodiye benzer bir şeydir. Dikkatimiz ondan ve dolayısıyla onun bölünmezliğinden uzaklaşabilir; ama onu kesmeye çalıştığımızda, sanki bir alevin içine aniden bir bıçak saplıyormuşuz gibi olur: sadece onun kapladığı uzayı böleriz. Çok hızlı bir hareketi, örneğin bir akanyıldızın hareketini izlerken, ateş çizgisini, isteğe bağlı bölünebilir olarak, onu taşıyan bölünmez devinimden çok net ayırt ederiz: bu devinim saf süredir. Kişiliksiz ve evrensel Zaman, var olsa bile, geçmişten geleceğe sonsuza dek uzansa da: tek parçadır; içinde ayırt ettiğimiz kısımlar, sadece onun izini çizen ve gözümüzde onun eşdeğeri haline gelen uzayın parçalarıdır; açılmış olanı böleriz, ama açılma sürecini değil. Önce açılma sürecinden açılmış olana, saf süreden ölçülebilir zamana nasıl geçeriz? Bu işlemin mekanizmasını yeniden oluşturmak kolaydır.

🇫🇷🧐 dilbilim Parmaklarımı, bakmadan bir kağıt üzerinde gezdirirsem, içeriden algılanan hareket, bir bilinç sürekliliği, kendi akışımdan bir şey, sonuçta süredir. Şimdi gözlerimi açarsam, parmağımın kağıt üzerinde korunan, her şeyin yan yana olduğu ve artık ardışık olmadığı bir çizgi çizdiğini görürüm; orada açılmış olan var, hareketin etkisinin kaydı, ki bu aynı zamanda onun simgesi olacaktır. Bu çizgi bölünebilir, ölçülebilir. Onu bölüp ölçerek, istersem, onu izleyen hareketin süresini bölüp ölçtüğümü söyleyebilirim.

🇫🇷🧐 dilbilim Zamanın hareket aracılığıyla ölçüldüğü bu nedenle doğrudur. Fakat eklemek gerekir ki, bu zamanın hareketle ölçülmesi mümkünse, bunun başlıca nedeni, bizim kendi başımıza hareketler yapabilmemiz ve bu hareketlerin o zaman çift yönlü bir görünüm kazanmasıdır: kas duyumu olarak, bilinçli yaşam akışımızın bir parçasıdırlar, sürerler; görsel algı olarak, bir yörünge çizerler, kendilerine bir uzay verirler. Başlıca diyorum, çünkü salt görsel algıya indirgenmiş bilinçli bir varlığın, yine de ölçülebilir zaman fikrini oluşturabileceğini düşünmek mümkündür. O zaman onun hayatı, sonsuza dek süren dışsal bir hareketi seyretmekle geçmeliydi. Ayrıca, uzayda algılanan ve yörüngesinin bölünebilirliğine katılan hareketten, bilince bölünmez bir olgu olarak verilen saf devinimi, yani öncekinin ve sonrakinin kesintisiz dayanışmasını çıkarması gerekirdi: bu ayrımı biraz önce, akanyıldızın çizdiği ateş çizgisinden bahsederken yapmıştık. Böyle bir bilincin, sınırsız olarak açılan dışsal bir devinimin kesintisiz duygusundan oluşan bir yaşam sürekliliği olurdu. Ve bu açılmanın kesintisizliği, uzayda bıraktığı bölünebilir izden, ki bu yine açılmış olandır, hâlâ ayrı kalırdı. Bu iz bölünür ve ölçülür çünkü uzaydır. Diğeri ise süredir. Kesintisiz açılma olmadan, geriye sadece uzay kalırdı, ve süreyi artık desteklemeyen, zamanı temsil etmeyen bir uzay.

🇫🇷🧐 dilbilim Şimdi, her birimizin bilinçli hayatının başından sonuna kadar uzayda kesintisiz bir hareket izlediğini varsaymanın önünde hiçbir engel yoktur. Gece gündüz yürüyebilir. Böylece bilinçli hayatıyla eş genişlikte bir yolculuk yapmış olur. Tüm tarihi böylece bir Ölçülebilir Zaman içinde açılırdı.

🇫🇷🧐 dilbilim Kişisel olmayan Zaman dediğimizde aklımıza böyle bir yolculuk mu gelir? Tam olarak değil, çünkü bireysel bir yaşam kadar, hatta daha fazla, toplumsal ve kozmik bir yaşam sürdürürüz. Yapacağımız yolculuğu doğal olarak başka herhangi bir kişinin yolculuğuyla, sonra da ona çağdaş olan herhangi bir kesintisiz hareketle değiştiririz. Bilincim için bir ya da iki olarak fark etmeksizin, bilincimin bölünmemiş bir dikkat eylemiyle onları tek bir akış gibi algılaması halinde iki akışa çağdaş diyorum; ya da dikkatini aralarında bölmeyi tercih ederse onları baştan sona ayırt eder, hatta dikkatini bölüp ikiye ayırmamaya karar verirse ikisini aynı anda yaparım. Eşzamanlı diyorum ise zihnin tek bir eyleminde yakalanan, dikkatin yine isteğe bağlı olarak onları bir veya iki yapabileceği iki anlık algıya. Bu belirlendikten sonra, zamanın akışı için kendi bedenimizin hareketinden bağımsız bir hareketi benimsememizin her yönden yararlı olduğunu görmek kolaydır. Doğrusu, onu çoktan benimsenmiş buluyoruz. Toplum onu bizim için benimsemiştir. Dünya'nın dönme hareketidir bu. Ama onu kabul ediyor, onun yalnızca mekân değil zaman da olduğunu anlıyorsak, bunun nedeni kendi bedenimizin bir yolculuğunun her zaman orada, sanal olarak hazır bulunması ve bizim için zamanın akışı olabilirdi.

Bölüm 6.4.

Anında Algılanan Eşzamanlılık: Akışların Eşzamanlılığı ve Andaki Eşzamanlılık

🇫🇷🧐 dilbilim Üstelik zaman sayacı olarak bir hareketliyi mi yoksa başka bir şeyi mi benimsediğimiz önemli değildir; kendi süremizi mekândaki bir harekete dışsallaştırdığımız anda gerisi kendiliğinden gelir. Artık zaman bize bir ipliğin açılması gibi görünecek, yani onu saymakla görevli hareketlinin izlediği yol gibi. Zamanın bu açılımını ölçtüğümüzü, dolayısıyla evrensel açılımın zamanını da ölçtüğümüzü söyleyeceğiz.

🇫🇷🧐 dilbilim Ama tüm şeylerin iplikle birlikte açıldığı bize görünmezdi, evrenin her anlık durumu bizim için ipliğin ucu olmazdı, eğer elimizde eşzamanlılık kavramı bulunmasaydı. Bu kavramın Einstein teorisindeki rolünü birazdan göreceğiz. Şimdilik, daha önce de sözünü ettiğimiz psikolojik kökenini iyice belirlemek istiyoruz. Görelilik teorisyenleri yalnızca iki anın eşzamanlılığından söz ederler. Ondan önce ise başka biri vardır, daha doğal olan: iki akışın eşzamanlılığı. Dikkatimizin özünde bölünmeden bölünebilme yetisinin yattığını söyleyebiliriz. Bir ırmağın kıyısında oturduğumuzda, suyun akışı, bir teknenin kayışı veya bir kuşun uçuşu, derin yaşamımızın kesintisiz mırıltısı bizim için isteğe bağlı olarak üç ayrı şey veya tek bir şeydir. Tümünü içselleştirebilir, üç akışı da tek bir algıda birleştirip karıştırarak kendi akışına katabiliriz; ya da ilk ikisini dışarıda bırakıp dikkatimizi iç ve dış arasında bölebiliriz; hatta daha iyisi, dikkatimizi bölmeden bölmeye karar vererek ikisini aynı anda yapabilir, dikkatin sahip olduğu tuhaf ayrıcalık sayesinde üç akışı birbirine bağlayıp yine de ayırabiliriz. İşte eşzamanlılık konusundaki ilk fikrimiz budur. Daha sonra, iki dış akışa, kendi içimizdeki aynı üçüncünün süresini işgal ettikleri için eşzamanlı deriz: bu süre bilincimiz yalnızca kendimize baktığında yalnızca bize aittir, ama dikkatimiz üç akışı tek bir bölünmez eylemde kucakladığında onların da süresi haline gelir.

🇫🇷🧐 dilbilim Şimdi, iki akışın eşzamanlılığından asla iki anın eşzamanlılığına geçmezdik, eğer saf süre içinde kalsaydık, çünkü her süre yoğundur: gerçek zamanın anları yoktur. Ama zamanı mekâna dönüştürme alışkanlığını edindiğimiz anda, doğal olarak an fikrini ve aynı anda eşzamanlı anlar fikrini oluştururuz. Çünkü eğer bir sürenin anları yoksa, bir çizgi noktalarla sonlanır¹. Ve bir süreye bir çizgiyi karşılık getirdiğimiz andan itibaren, çizginin bölümleri süre bölümlerine karşılık gelmeli, çizginin bir ucundaysa bir süre ucu olmalı: işte an budur — şu anda var olmayan, ama sanal olarak var olan bir şey. An, bir süre dursaydı onu sonlandıracak şeydir. Ama durmaz. Dolayısıyla gerçek zaman anı sağlayamaz; o, matematiksel noktadan, yani mekândan türemiştir. Yine de, gerçek zaman olmadan nokta yalnızca nokta olurdu, an olmazdı. Anlık böylece iki şeyi içerir: bir gerçek zaman sürekliliği, yani süre, ve bir mekânsallaştırılmış zaman, yani bir hareket tarafından tanımlanan ve böylece zamanın simgesi haline gelen bir çizgi: bu mekânsallaştırılmış zaman, noktalar içerdiğinden, gerçek zamana sıçrar ve orada anı ortaya çıkarır. Bu, hareketi kat edilen mekâna karşı uygulama, yörüngeyi izlekle çakıştırma ve ardından hareketi, çizginin kendisini parçalara ayırdığımız gibi parçalara ayırma eğilimi — yanılsamalara gebe verimli bir eğilim — olmasaydı mümkün olmazdı: çizgi üzerinde noktalar ayırt etmek hoşumuza gittiyse, bu noktalar o zaman hareketlinin konumları haline gelir (sanki hareket eden bir şey hiç çakışabilirmiş gibi! sanki hemen hareket etmekten vazgeçmezmiş gibi!). Ardından, hareketin izleği üzerinde konumları, yani çizgi bölümlerinin uçlarını işaretleyerek, onları hareketin sürekliliğinin anlarıyla eşleştiririz: basit sanal durmalar, salt zihin ürünleri. Bu işlemin mekanizmasını daha önce tanımlamıştık; hareket sorusu etrafında filozofların ortaya attığı güçlüklerin, anın mekânsallaştırılmış zamana, onunsa saf süreye olan ilişkisi kavrandığında nasıl yok olduğunu da göstermiştik. Burada kendimizi şu an bizi ilgilendirene, yani anın mekânsallaştırılmış zamana olan ilişkisine hasrediyoruz. Yalnızca şunu belirtelim: bu işlem ne kadar bilgince görünse de, insan zihni için doğaldır; onu içgüdüsel olarak uygularız. Tarifi dile yazılmıştır.

¹ Matematiksel nokta kavramının doğal olduğunu, üstelik biraz geometri öğretmiş olanlar iyi bilir. İlk öğelere en dirençli zihinler bile, kalınlıksız çizgileri ve boyutsuz noktaları hemen ve zorluk çekmeden tasavvur eder.

🇫🇷🧐 dilbilim Anlık eşzamanlılık ve akış eşzamanlılığı bu nedenle birbirinden farklı ama karşılıklı olarak birbirini tamamlayan şeylerdir. Akış eşzamanlılığı olmasaydı, şu üç terimi birbirinin yerine koyulamaz sayardık: iç yaşamımızın sürekliliği, düşüncemizin süresiz olarak uzattığı iradi bir hareketin sürekliliği, uzayda herhangi bir hareketin sürekliliği. Gerçek süre ve mekansallaştırılmış zaman bu nedenle eşdeğer olmazdı ve sonuç olarak bizim için genel bir zaman kavramı olmazdı; yalnızca her birimizin süresi olurdu. Ancak öte yandan, bu zaman ancak anlık eşzamanlılık sayesinde ölçülebilir. Zamanı ölçmek için bu anlık eşzamanlılık şu iki şey için gereklidir: 1° bir olay ile bir saat anını arasındaki eşzamanlılığı kaydetmek, 2° kendi süremiz boyunca, bu anların, işaretleme eylemiyle yarattığımız kendi süre anlarımızla olan eşzamanlılıklarını belirlemek. Bu iki eylemden birincisi zaman ölçümü için temeldir. Ancak ikincisi olmadan, bu yalnızca herhangi bir ölçüm olur, herhangi bir şeyi temsil eden bir sayıya ulaşırdık, zaman hakkında düşünmezdik. Bu nedenle, bizim dışımızdaki iki hareketin iki anı arasındaki eşzamanlılık, bir zaman aralığını ölçmemizi sağlar; ancak bu anların, kendi iç süremiz boyunca onlar tarafından işaretlenen anlarla olan eşzamanlılığı, bu ölçümün bir zaman ölçümü olmasını sağlar.

Bölüm 6.5.

Saatlerin Gösterdiği Eşzamanlılık Üzerine

🇫🇷🧐 dilbilim Bu iki nokta üzerinde durmamız gerekecek. Ama önce bir parantez açalım. Az önce iki tür anlık eşzamanlılık tanımladık: bunların hiçbiri, Görelilik Kuramı'nda en çok bahsedilen, yani birbirinden uzak iki saatin gösterdiği zamanların eşzamanlılığı değildir. Bununla ilgili çalışmamızın ilk bölümünde konuştuk; birazdan özellikle onunla ilgileneceğiz. Ancak Görelilik Kuramı'nın az önce tanımladığımız iki eşzamanlılığı kabul etmekten kaçınamayacağı açıktır: yalnızca bunlara bir üçüncüsünü, saatlerin ayarlanmasına bağlı olanı ekler. Şimdi, birbirinden uzak iki saat H ve H′ birbirine ayarlanmışsa ve aynı saati gösteriyorsa, bakış açısına göre eşzamanlı olup olmadıklarını kuşkusuz göstereceğiz. Görelilik Kuramı bunu söylemeye hakkı var — hangi koşulda olduğunu göreceğiz. Ama bunu söyleyerek, H saatinin yanında gerçekleşen bir E olayının, saatin H gösterimiyle eşzamanlı olduğunun, psikolog'un eşzamanlılık kelimesine yüklediğinden tamamen farklı bir anlamda verildiğini kabul eder. Aynı şekilde, "komşu" saat H′'in gösterimiyle E′ olayının eşzamanlılığı için de. Çünkü eğer saat ayarlarıyla ilgisi olmayan bu tür mutlak bir eşzamanlılığı baştan kabul etmeseydik, saatler hiçbir işe yaramazdı. Birbiriyle karşılaştırma yapmaktan başka eğlencesi olan mekanik aletler olurlardı; olayları sınıflandırmak için kullanılmazlardı; kısacası, kendileri için var olurlar, bize hizmet etmek için değil. Görelilik kuramcısı için de, herkes için olduğu gibi, varlık nedenlerini yitirirlerdi, çünkü o da onları yalnızca bir olayın zamanını belirlemek için kullanır. Şimdi, bu şekilde anlaşılan eşzamanlılığın, iki akışın anları arasında yalnızca akışlar "aynı yerde" geçiyorsa gözlemlenebilir olduğu çok doğrudur. Sağduyu'nun ve bugüne kadar bilimin, bu eşzamanlılık kavramını, aralarında herhangi bir mesafe bulunan olaylara a priori olarak genişlettiği de çok doğrudur. Bunu, daha önce de söylediğimiz gibi, evrene yayılan, iki olayı tek ve anlık bir algıda kavrayabilen bir bilinç hayal ederek yaptılarını sanıyorlardı. Ancak özellikle, şeylerin matematiksel temsiline özgü ve Görelilik Kuramı'na da uygulanan bir ilkeyi kullanıyorlardı. Burada, "küçük" ile "büyük", "az uzak" ile "çok uzak" ayrımının bilimsel bir değeri olmadığı ve eğer bir olay ile bir saatin birbirine yakın olduğu durumda, saat ayarları olmadan, herhangi bir bakış açısından bağımsız olarak eşzamanlılıktan bahsedebiliyorsak, saat ile olay arasında veya iki saat arasında mesafe büyük olduğunda da aynı hakkımız olduğu fikri vardır. Fizik, astronomi, bilim olamaz, eğer bilim insanına evrenin tümünü bir kağıt üzerinde şematik olarak gösterme hakkını reddedersek. Bu nedenle, küçültülebilir bir evren içinde, parçalar arasındaki ilişkiler korunduğu sürece her şeyin aynı şekilde gerçekleşeceğini varsayarak, örtük olarak indirgemenin mümkün olduğu kabul edilir. Peki o zaman hayal gücümüzün ve hatta anlayışımızın, birbirinden çok uzak iki saatin gösterdiği zamanların eşzamanlılığını, birbirine yakın iki saatin eşzamanlılığı gibi, yani "aynı yerde" bulunuyormuş gibi ele almasını nasıl engelleyebiliriz? Zeki bir mikrop, iki "komşu" saat arasında muazzam bir aralık bulurdu; ve göstergeleri arasında mutlak, sezgisel olarak algılanan bir eşzamanlılık olduğunu kabul etmezdi. Einsteincılıkta Einstein'tan daha ileri giderek, burada eşzamanlılıktan ancak, kendi iki mikroskobik saatinde, optik sinyallerle birbirine ayarlanmış ve bizim iki "komşu" saatimizin yerine koyduğu, aynı göstergeyi not edebilseydi bahsederdi. Bizim gözümüzde mutlak olan eşzamanlılık, onun gözünde göreceli olurdu, çünkü mutlak eşzamanlılığı, sırayla (ki yine yanlış yapmış olurdu) "aynı yerde" gördüğü iki mikroskobik saatin göstergelerine atfederdi. Ama şimdilik önemli değil: Einstein'ın kavramını eleştirmiyoruz; yalnızca, eşzamanlılık fikrinin, onu gerçekten iki "komşu" olayın gözleminden çıkardıktan sonra, her zaman uygulanan doğal genişlemesinin nedenini göstermek istiyoruz. Şimdiye kadar pek denenmemiş olan bu analiz, Görelilik Kuramı'nın da yararlanabileceği bir gerçeği ortaya çıkarıyor. Görüyoruz ki, eğer zihnimiz burada bu kadar kolaylıkla küçük bir mesafeden büyüğe, komşu olaylar arasındaki eşzamanlılıktan uzak olaylar arasındaki eşzamanlılığa geçiyorsa, ikinci duruma birincinin mutlak karakterini yüklüyorsa, bunun nedeni, parçalar arasındaki ilişkiler korunduğu sürece tüm şeylerin boyutlarını keyfi olarak değiştirebileceğine alışık olmasıdır. Ama artık parantezi kapatmanın zamanı geldi. Başlangıçta bahsettiğimiz sezgisel olarak algılanan eşzamanlılığa ve formüle ettiğimiz iki önermeye dönelim: 1° bir zaman aralığını ölçmemizi sağlayan, bizim dışımızdaki iki hareketin iki anı arasındaki eşzamanlılıktır; 2° bu ölçümün bir zaman ölçümü olmasını sağlayan, bu anların, kendi iç süremiz boyunca onlar tarafından işaretlenen anlarla olan eşzamanlılığıdır.

Bölüm 6.6.

Akan Zaman

🇫🇷🧐 dilbilim İlk nokta açıktır. Yukarıda, içsel sürenin nasıl mekânsallaştırılmış zamana dönüştüğünü ve bunun, zamandan ziyade mekân olarak ölçülebilir olduğunu gördük. Artık zaman aralıklarını onun aracılığıyla ölçeceğiz. Onu, eşit uzaylara karşılık gelen ve tanım gereği eşit olan parçalara böldüğümüz için, her bölme noktasında bir aralık ucu, bir an bulacağız ve zaman birimi olarak aralığın kendisini alacağız. Daha sonra, bu model hareketin yanında gerçekleşen herhangi bir hareketi, herhangi bir değişimi ele alabileceğiz: bu süreç boyunca anlıklarda eşzamanlılıklar işaretleyeceğiz. Ne kadar eşzamanlılık saptarsak, olgunun süresine o kadar zaman birimi sayacağız. Zamanı ölçmek, dolayısıyla eşzamanlılıkları saymaktır. Diğer tüm ölçümler, ölçü birimini doğrudan veya dolaylı olarak ölçülen nesnenin üzerine bindirme imkânını gerektirir. Diğer tüm ölçümler, yalnızca uçları saysak bile, uçlar arasındaki aralıklarla ilgilidir. Ancak zaman söz konusu olduğunda, yalnızca uçları sayabiliriz: bununla aralığı ölçtüğümüzü söylemeyi kabul ederiz. Şimdi, bilimin yalnızca ölçümler üzerinde çalıştığını fark edersek, zaman söz konusu olduğunda bilimin anları saydığını, eşzamanlılıkları not ettiğini, ancak aralıklarda olanlara hiçbir şekilde nüfuz edemediğini anlarız. Aralıkların sayısını sonsuza dek artırabilir, aralıkları sonsuza dek daraltabilir; ancak aralık her zaman ondan kaçar, ona yalnızca uçlarını gösterir. Evrendeki tüm hareketler, zamanı ölçmeye yarayan hareket de dahil olmak üzere, aynı oranda aniden hızlansa, beyin içi moleküler hareketlerle bağlantılı olmayan bir bilinç için bir şeyler değişirdi; güneşin doğuşu ile batışı arasında aynı zenginleşmeyi yaşamazdı; dolayısıyla bir değişim saptardı; hatta, evrendeki tüm hareketlerin aynı anda hızlanması varsayımı, ancak niteliksel olarak daha fazla veya az içerebilen ama yine de ölçülebilir olmayan bir seyirci bilinci hayal edersek anlamlı olur¹. Ancak değişim yalnızca şeylerin akışını içsel yaşamın akışıyla karşılaştırabilen bu bilinç için var olurdu. Bilim açısından hiçbir şey değişmemiş olurdu. Daha da ileri gidelim. Bu dışsal ve matematiksel Zamanın açılma hızı sonsuz olabilir, evrenin geçmiş, şimdiki ve geleceki tüm durumları bir anda verilmiş olabilir, açılma yerine yalnızca açılmış olan bulunabilir: Zamanı temsil eden hareket bir çizgi haline gelmiş olurdu; bu çizginin her bölümü, evrenin açılmış halinde, biraz önce açılan evrende ona karşılık gelen aynı kısma denk gelirdi; bilim gözünde hiçbir şey değişmezdi. Formülleri ve hesapları olduğu gibi kalırdı.

¹ Bilincin, beyin olaylarına eklenen ve onların yalnızca sonucu veya ifadesi olduğu bir epifenomen olarak tasavvur edilmesi durumunda bu varsayımın anlamını yitireceği açıktır. Giderek daha fazla keyfi olarak görülen bu bilinç-fenomen teorisi üzerinde burada duramayız. Onu, özellikle Madde ve Bellek'in ilk üç bölümünde ve Ruhsal Enerji'deki çeşitli denemelerde olmak üzere, birçok çalışmamızda ayrıntılı olarak tartıştık. Şunları hatırlatmakla yetinelim: 1° bu teori olgulardan hiçbir şekilde çıkarılamaz; 2° metafizik kökenleri kolaylıkla bulunabilir; 3° kelimesi kelimesine alındığında, kendi içinde çelişkilidir (son nokta ve teorinin iki zıt iddia arasında salınımı için bkz. Ruhsal Enerji, s. 203-223). Bu çalışmada, bilincin doğası ve kökenleri hakkında varsayım yapmadan, deneyimin bize verdiği gibi alıyoruz.

Bölüm 6.7.

Açılmış Zaman ve Dördüncü Boyut

🇫🇷🧐 dilbilim Açılma sürecinden açılmış olana geçtiğimiz tam o anda, uzaya bir ek boyut eklemek gerekeceği doğrudur. Otuz yıldan fazla bir süre önce¹, mekânsallaştırılmış zamanın aslında uzayın dördüncü boyutu olduğuna dikkat çekmiştik. Yalnızca bu dördüncü boyut, ardışık olarak verilen şeyleri yan yana koymamızı sağlar: onsuz yerimiz olmazdı. Bir evrenin üç boyutu olsun, iki boyutu olsun, tek boyutu olsun, hatta hiç boyutu olmasın ve bir noktaya indirgensin, her durumda ona bir ek boyut vermekle, tüm olaylarının sonsuz ardışıklığını anlık veya ebedi bir yan yanalığa dönüştürebiliriz. Eğer hiç boyutu yoksa, yalnızca niteliği sonsuza dek değişen bir noktaya indirgenmişse, niteliklerin art arda geliş hızının sonsuz olduğunu ve bu nitelik noktalarının bir anda verildiğini varsayabiliriz, yeter ki bu boyutsuz dünyaya noktaların yan yana geleceği bir çizgi getirelim. Zaten bir boyutu varsa, doğrusal ise, tarihinin ardışık anları olan nitelik çizgilerini -her biri sonsuz- yan yana koymak için iki boyuta ihtiyaç duyacaktır. İki boyutu varsa, yani yüzeysel bir evrense, her biri onu tamamen kaplayan düz imgelerin sonsuza dek çizildiği sonsuz bir tuvalse: bu imgelerin art arda geliş hızı yine sonsuz olabilir ve açılan bir evrenden yine açılmış bir evrene geçebiliriz, yeter ki bize bir ek boyut verilsin. O zaman, evrenin tüm tarihini oluşturan tüm ardışık imgeleri bize veren, üst üste yığılmış sonsuz tuvallere sahip olacağız; onları birlikte ele alacağız; ancak düz bir evrenden hacimli bir evrene geçmek zorunda kalacağız. Böylece, zamanın açılma hızının sonsuz olduğunu varsaymanın tek başına, açılma sürecinin yerine açılmış olanı koymanın, bizi katı evrenimize dördüncü bir boyut vermeye zorlayacağını kolayca anlıyoruz. Oysa bilim, zamanın açılma hızını belirleyemediği, eşzamanlılıkları saydığı ama aralıkları zorunlu olarak bir kenara bıraktığı için, açılma hızının sonsuz olduğunu varsayabileceğimiz bir zaman üzerinde durur ve böylece uzaya sanal olarak ek bir boyut kazandırır.

¹ Bilincin Dolaysız Verileri Üzerine Deneme, s. 83.

🇫🇷🧐 dilbilim Zaman ölçümümüze içkin olan şey, içeriğini geçmişin, şimdinin ve geleceğin ebediyen yan yana veya üst üste durduğu dört boyutlu bir uzaya boşaltma eğilimidir. Bu eğilim, zamanın kendisini matematiksel olarak ifade edemeyişimizi, onun yerine saydığımız eşzamanlılıkları koyma zorunluluğumuzu ifade eder: bu eşzamanlılıklar anlıklardır; gerçek zamanın doğasına katılmazlar; sürmezler. Bunlar, bilinçli süreyi ve gerçek hareketi sanal duraklarla işaretlemek için kullanılan, bu amaçla uzaydan zamana taşınan matematiksel noktadan yararlanan zihnin basit görüntüleridir.

🇫🇷🧐 dilbilim Fakat eğer bilimimiz bu şekilde yalnızca mekana ulaşıyorsa, zamanın yerini alan mekan boyutunun neden hâlâ zaman olarak adlandırıldığını görmek kolaydır. Bunun nedeni bilincimizin orada olmasıdır. Bilincimiz, mekana kurutulmuş zamana yaşayan süreyi yeniden üfler. Düşüncemiz, matematiksel zamanı yorumlarken, onu elde etmek için katettiği yolu tersine çevirir. İçsel süreden hâlâ sıkı sıkıya bağlı olduğu bölünmez bir harekete geçmişti; bu hareket zamanın modeli, üreticisi veya sayıcısı haline gelmişti; bu hareketin saf hareketliliğinden, hareketle süre arasında bağ oluşturan şeyden, hareketin yörüngesine, yani saf mekana geçmişti: Yörüngeyi eşit parçalara bölerek, bu yörüngenin bölünme noktalarından başka herhangi bir hareketin yörüngesinin karşılık gelen veya eşzamanlı bölünme noktalarına geçmişti: Böylece bu son hareketin süresi ölçülmüş oluyordu; belirli sayıda eşzamanlılık elde ediliyordu; bu zamanın ölçüsü olacaktı; artık zamanın kendisi olacaktı. Fakat bu, yalnızca yaptığımız şeye geri dönebildiğimiz için zamandır. Hareketlerin sürekliliğini işaretleyen eşzamanlılıklardan, her zaman hareketlerin kendilerine ve onlarla çağdaş olan içsel süreye geri dönmeye hazırız, böylece saydığımız ama artık zaman olmayan bir dizi anlık eşzamanlılığın yerine, bizi içsel süreye, gerçek süreye geri götüren akış eşzamanlılığını koyuyoruz.

🇫🇷🧐 dilbilim Bazıları buna geri dönmenin yararlı olup olmadığını ve bilimin, saf süreyi mekana yayarak zihnimizin bir kusurunu düzeltip doğamızın bir sınırlamasını ortadan kaldırmadığını sorgulayacaktır. Şöyle diyeceklerdir: Saf süre olan zaman her zaman akış halindedir; ondan yalnızca geçmişi ve şimdiyi, ki o da zaten geçmiştir, kavrayabiliriz; gelecek ise bilgimize kapalı görünür, tam da onu eylemimize açık olduğuna inandığımız için - öngörülemeyen yeniliğin vaadi veya beklentisi. Fakat zamanı ölçmek için onu mekana dönüştürdüğümüz işlem, içeriği hakkında bize dolaylı olarak bilgi verir. Bir şeyin ölçülmesi bazen onun doğasını açığa çıkarır ve matematiksel ifade tam da burada büyülü bir güce sahiptir: Bizim tarafımızdan yaratılmış veya çağrımızla ortaya çıkmış olsa da, bizim ona yüklediğimizden daha fazlasını yapar; çünkü geçmişte akan zamanı mekana dönüştürürken, aynı şeyi tüm Zaman için de yapmaktan kaçınamayız: Geçmişi ve şimdiyi mekana soktuğumuz eylem, bize danışmadan, geleceği de oraya serer. Bu gelecek belki bir perde arkasında bize gizlenmiştir; ama artık onu orada, hazır, geri kalanıyla birlikte verilmiş olarak buluruz. Hatta zamanın akışı dediğimiz şey, perdenin sürekli kayması ve ebediyette bütün olarak bekleyenin kademeli olarak görülmesinden başka bir şey değildi. Öyleyse bu süreyi olduğu gibi, bir olumsuzluk, her şeyi görmenin sürekli ertelenen bir engeli olarak kabul edelim: Kendi eylemlerimiz bile artık öngörülemeyen bir yenilik katkısı olarak görünmeyecek. Onlar, bütün olarak verilmiş evrensel şeyler dokusunun bir parçasıdır. Onları dünyaya biz sokmayız; dünya, onlara ulaştıkça, onları hazır halde bilincimize sokar. Evet, zamanın geçtiğini söylediğimizde geçen biziz; ileriye doğru olan görüşümüzün hareketi, bütün olarak sanal olarak verilmiş bir tarihi an be an gerçekleştirir — İşte bu, zamanın mekansal temsiline içkin metafiziktir. Kaçınılmazdır. Belirgin veya bulanık, oluş üzerine kafa yoran zihnin doğal metafiziği hep bu olmuştur. Bunu burada tartışmamıza gerek yok, daha azı da onun yerine başka bir şey koymamıza. Başka yerlerde neden süreyi varlığımızın ve her şeyin özü olarak gördüğümüzü ve evrenin bizim gözümüzde sürekli bir yaratım olduğunu açıkladık. Böylece dolaysız olandan mümkün olduğunca uzaklaşmadan kaldık; bilimin kabul edip kullanamayacağı hiçbir şeyi iddia etmedik; daha yakın zamanlarda, hayranlık uyandıran bir kitapta, bir matematikçi filozof, Doğanın bir ilerleyişini kabul etmenin gerekliliğini savundu ve bu kavramı bizimkine bağladı¹. Şimdilik, hipotez olan, metafizik inşa olan ile deneyimin yalın ve basit verisi olan arasına bir sınır çizmekle yetiniyoruz, çünkü deneyime bağlı kalmak istiyoruz. Gerçek süre deneyimlenir; zamanın aktığını gözlemleriz ve diğer yandan onu mekana dönüştürmeden ve bildiğimiz her şeyin açığa çıktığını varsaymadan ölçemeyiz. Oysa, düşünceyle yalnızca bir kısmını mekansallaştırmak imkansızdır; geçmişi açığa çıkarıp böylece gerçek ardışıklığı ortadan kaldırdığımız işlem, bir kez başladı mı, bizi zamanın tamamını açmaya zorlar; kaçınılmaz olarak o zaman, geleceğin şimdide olacağı bilgisizliğimizi insan kusuruna yüklemeye ve süreyi salt bir olumsuzluk, bir ebediyet yoksunluğu olarak görmeye yöneliriz. Kaçınılmaz olarak Platoncu teoriye döneriz. Fakat bu kavrayışın, geçmişte akan zamanın mekansal temsilini geçmişle sınırlandırmanın hiçbir yolumuz olmamasından doğduğu için, bu kavrayışın yanlış olması mümkündür ve her durumda kesin olan, bunun zihnin salt bir kurgusu olduğudur. Öyleyse deneyime bağlı kalalım.

¹ Whitehead, The Concept of Nature, Cambridge, 1920. (Görelilik teorisini hesaba katan) bu eser, doğa felsefesi üzerine yazılmış en derin kitaplardan biri olarak kesinlikle kabul edilir.

🇫🇷🧐 dilbilim Eğer zamanın olumlu bir gerçekliği varsa, eğer sürenin anlık olanın karşısındaki gecikmesi, kendisine bağlı olan her şeyi askıda tutan şeylerin belirli bir kısmına içkin bir tür tereddüt veya belirsizliği temsil ediyorsa, sonuçta eğer bir yaratıcı evrim varsa, o zaman zamanın şimdiden açılmış kısmının art arda gelme yerine uzayda yan yana sıralanma olarak görünmesini çok iyi anlıyorum; evrenin şimdiki zamana ve geçmişe matematiksel olarak bağlı olan kısmının —yani inorganik dünyanın gelecekteki açılımının— aynı şema ile temsil edilebilir olmasını da kavrıyorum (astronomi ve fizik alanında öngörünün aslında bir görü olduğunu daha önce göstermiştik). Sürenin gerçek ve hatta etkin kabul edildiği bir felsefenin, Minkowski ve Einstein'ın Uzay-Zamanını (ki burada zaman adı verilen dördüncü boyut, önceki örneklerimizde olduğu gibi, diğerlerine tamamen benzetilebilir bir boyut değildir) rahatlıkla kabul edebileceği seziliyor. Buna karşılık, Minkowski şemasından asla bir zaman akışı fikrini çıkaramazsınız. O halde, deneyimden hiçbir şeyi feda etmeyen ve dolayısıyla —soru hakkında önyargıda bulunmamak için— görünüşlerden hiçbir şeyi feda etmeyen iki bakış açısından birine şimdilik bağlı kalmak daha iyi olmaz mı? Üstelik, eğer fizikçiyseniz, algılar üzerinde ve dolayısıyla bilinç verileri üzerinde çalışıyorsanız, iç deneyimi tamamen reddetmek nasıl mümkün olur? Doğru, belirli bir doktrin, terimler arasında ilişkiler kurmak için duyuların, yani bilincin tanıklığını kabul eder, sonra yalnızca ilişkileri korur ve terimleri yok sayar. Ama bu, bilime aşılanmış bir metafiziktir, bilimin kendisi değildir. Ve aslında, terimleri de, ilişkileri de soyutlama yoluyla ayırt ederiz: hem terimleri hem ilişkileri aynı anda çıkardığımız, üstelik tüm bunlara ek olarak akışkanlık taşıyan sürekli bir akış —işte deneyimin tek dolaysız verisi budur.

🇫🇷🧐 dilbilim Ama bu fazla uzun parantezi kapatmalıyız. Amacımıza ulaştığımıza inanıyoruz: gerçekten bir art arda gelmenin olduğu bir zamanın özelliklerini belirlemek. Bu özellikleri ortadan kaldırın; art arda gelme kalmaz, yalnızca yan yana sıralanma kalır. Hâlâ zamanla uğraştığınızı söyleyebilirsiniz — kelimelere istediğiniz anlamı vermekte özgürsünüz, yeter ki tanımlayın — ama artık deneyimlenen zamandan bahsetmediğimizi bileceğiz; simgesel ve geleneksel bir zamanın, gerçek büyüklüklerin hesaplanması için sunulan yardımcı bir büyüklüğün karşısında olacağız. Belki de Einstein'ın teorilerinin felsefi anlamını, yani gerçeklikle ilişkisini belirlemekte bu kadar zorlanılmasının nedeni, akan zaman temsilimizi, gerçek süre duygumuzu öncelikle analiz etmemiş olmamızdır. Teorinin paradoksal görünümünden rahatsız olanlar, Einstein'ın Çoklu Zamanlarının salt matematiksel varlıklar olduğunu söylemişlerdir. Ama şeyleri ilişkilere indirgemek isteyenler, tüm gerçekliği, hatta kendi gerçekliğimizi, bulanıkça sezilen matematik olarak görenler, gönüllü olarak Minkowski ve Einstein'ın Uzay-Zamanının gerçekliğin ta kendisi olduğunu, Einstein'ın tüm Zamanlarının eşit derecede gerçek, bizimle birlikte akan zamandan en az onun kadar ve belki daha fazla gerçek olduğunu söyleyeceklerdir. Her iki taraf da işi çabuk bitiriyor. Az önce söylediklerimizle ve birazdan daha ayrıntılı olarak göstereceğimiz üzere, Görelilik Teorisi tüm gerçekliği ifade edemez. Ama hiçbir şey ifade etmemesi imkânsızdır. Çünkü Michelson-Morley deneyinde devreye giren zaman gerçek bir zamandır; — Lorentz formüllerinin uygulanmasıyla geri döndüğümüz zaman da gerçektir. Gerçek zamandan yola çıkıp gerçek zamana ulaşıyorsak, arada matematiksel hileler kullanılmış olabilir, ama bu hilelerin şeylerle bir bağlantısı olmalıdır. Dolayısıyla, yapılması gereken, gerçek olanın payını, geleneksel olanın payını belirlemektir. Analizlerimiz yalnızca bu çalışmayı hazırlamak içindi.

Bölüm 6.8.

Bir Zamanın Gerçek Olduğu Hangi İşaretle Tanınır?

🇫🇷🧐 dilbilim Ama az önce gerçeklik kelimesini telaffuz ettik; ve sürekli olarak, bundan sonraki kısımda, gerçek olan ve olmayan şeylerden bahsedeceğiz. Bununla neyi kastediyoruz? Genel olarak gerçekliği tanımlamak, onu hangi işaretle tanıdığımızı söylemek gerekseydi, bunu bir okula dahil olmadan yapamazdık: filozoflar hemfikir değildir ve sorun, gerçekçilik ve idealizmin barındırdığı nüanslar kadar çok çözüm almıştır. Ayrıca, felsefe bakış açısı ile bilim bakış açısı arasında ayrım yapmamız gerekirdi: ilki somutu, tüm nitelikleriyle yüklü olanı gerçek olarak görme eğilimindedir; ikincisi şeylerin belirli bir yönünü çıkarır veya soyutlar ve yalnızca büyüklük veya büyüklükler arası ilişki olanı korur. Neyse ki bundan sonraki tüm kısımda yalnızca tek bir gerçeklikle, zamanla ilgilenmemiz gerekiyor. Bu koşullar altında, bu denemede kendimize koyduğumuz kuralı izlememiz kolay olacaktır: herhangi bir filozof, herhangi bir bilim insanı tarafından kabul edilemeyecek hiçbir şeyi — hatta her felsefede ve her bilimde ima edilmeyen hiçbir şeyi — ileri sürmemek.

🇫🇷🧐 dilbilim Herkes bize zamanın bir önce ve bir sonra olmadan düşünülemeyeceğini kabul edecektir: zaman ardışıklıktır. Oysa az önce gösterdik ki, bir bellek, bir bilinç -gerçek veya sanal, gözlemlenmiş veya hayal edilmiş, fiilen mevcut veya ideal olarak dahil edilmiş- olmadığı yerde, bir önce ve sonra olamaz: ya biri veya diğeri vardır, ikisi birden yoktur; ve zamanı oluşturmak için ikisi de gereklidir. Dolayısıyla, ilerleyen kısımda, gerçek mi yoksa kurgusal mı bir zamanla karşı karşıya olduğumuzu anlamak istediğimizde, bize sunulan nesnenin algılanıp algılanamayacağını veya bilinçli hale gelip gelemeyeceğini kendimize sormamız yeterli olacaktır. Durum ayrıcalıklıdır; hatta benzersizdir. Renk gibi bir şey söz konusu olduğunda, bilinç kuşkusuz çalışmanın başında fizikçiye şeyin algısını verir; ancak fizikçi, bilinç verisinin yerine, üzerinde bundan sonra işlem yapacağı ölçülebilir ve sayılabilir bir şey koyma hakkına ve görevine sahiptir; bunu yaparken, sadece kolaylık olsun diye orijinal algının adını bırakır. Bunu yapabilir, çünkü bu orijinal algı ortadan kalktığında, bir şey kalır veya en azından kaldığı varsayılır. Peki ama zamanın ardışıklığını ortadan kaldırırsanız, zamandan geriye ne kalır? Ve bir önce ve sonrayı algılama olasılığını bile bertaraf ederseniz, ardışıklıktan geriye ne kalır? Zamanın yerine, örneğin bir çizgi koyma hakkınız olduğunu kabul ediyorum, çünkü onu ölçmek gerekir. Ancak bir çizgi, bize sunduğu yan yanalığın ardışıklığa dönüştürülebileceği durumlarda zaman olarak adlandırılabilir; aksi takdirde, bu çizgiye zaman adını vermeniz keyfi, geleneksel olacaktır: bizi ciddi bir karışıklığa düşmekten korumak için bizi uyarmanız gerekecektir. Peki ya, zaman olarak adlandırdığınız şeyin, bir çelişkiye düşmemek için, gerçek veya hayali bir bilinç tarafından algılanamayacağı varsayımını akıl yürütmelerinize ve hesaplarınıza dahil ederseniz? Bu durumda, tanım gereği, kurgusal, gerçek dışı bir zaman üzerinde mi işlem yapıyor olmazsınız? Görelilik teorisinde sık sık karşılaşacağımız zamanların durumu işte budur. Algılanan veya algılanabilir olanlarla karşılaşacağız; bunlar gerçek olarak kabul edilebilir. Ancak teorinin bir şekilde algılanmasını veya algılanabilir hale gelmesini yasakladığı başkaları da vardır: eğer algılanabilir hale gelselerdi, büyüklükleri değişirdi - öyle ki, algılanmayan bir şey üzerinde yapıldığında doğru olan ölçüm, algılandığı anda yanlış olurdu. Bunları, en azından zamansal olarak gerçek dışı ilan etmemek mümkün müdür? Fizikçinin bunlara yine de zaman demesinin uygun olduğunu kabul ediyorum; - bunun nedenini biraz sonra göreceğiz. Ancak bu Zamanları diğerine benzetirseniz, Görelilik teorisine kesinlikle zarar vermiş olan paradokslara düşersiniz, her ne kadar onu popüler hale getirmeye katkıda bulunmuş olsalar da. Bu nedenle, algılanma veya algılanabilir olma özelliğinin, bu araştırmada bizden, bize gerçek olarak sunulan her şey için talep edilmesi şaşırtıcı olmayacaktır. Her gerçekliğin bu özelliğe sahip olup olmadığı sorusunu çözmeyeceğiz. Burada sadece zamanın gerçekliği söz konusu olacaktır.

Bölüm 7.

Zamanların Çokluğu Üzerine

Bölüm 7.1.

Görelilik Teorisinin Çoklu ve Yavaşlamış Zamanları

🇫🇷🧐 dilbilim Nihayet Einstein'ın Zamanına geliyoruz ve önce esir hareketsiz varsayılarak söylediklerimizin tümünü yeniden ele alıyoruz. İşte Dünya yörüngesi üzerinde hareket halinde. Michelson-Morley düzeneği orada. Deney yapılıyor; yılın çeşitli dönemlerinde ve dolayısıyla gezegenimizin değişken hızlarında tekrarlanıyor. Işık ışını her seferinde Dünya hareketsizmiş gibi davranıyor. Gerçek budur. Açıklama nerede?

🇫🇷🧐 dilbilim Ama öncelikle, gezegenimizin hızlarından neden bahsediliyor? Dünya, mutlak anlamda, uzayda hareket halinde mi? Elbette hayır; Görelilik hipotezindeyiz ve artık mutlak hareket yok. Dünya'nın çizdiği yörüngeden bahsederken, keyfi olarak seçilmiş bir bakış açısından, Güneş'in sakinlerinin (yaşanabilir hale gelen bir Güneş'in) bakış açısından hareket ediyorsunuz. Bu referans sistemini benimsemeyi seçiyorsunuz. Ama neden Michelson-Morley aparatının aynalarına karşı fırlatılan ışık ışını kaprisinizi dikkate alsın? Gerçekte meydana gelen tek şey Dünya ile Güneş arasındaki karşılıklı yer değiştirmeyse, referans sistemi olarak Güneş'i veya Dünya'yı veya herhangi başka bir gözlemevini seçebiliriz. Dünya'yı seçelim. Onun için sorun ortadan kalkar. Artık girişim saçaklarının neden aynı görünümü koruduğunu, neden yılın herhangi bir zamanında aynı sonucun gözlemlendiğini sormaya gerek kalmaz. Basitçe, Dünya hareketsizdir.

🇫🇷🧐 dilbilim Doğrusu, sorun bu kez gözümüzde Güneş sakinleri için yeniden ortaya çıkıyor. Gözümüzde diyorum, çünkü bir Güneşli fizikçi için sorun artık Güneş'i ilgilendirmiyor: artık hareket eden Dünya'dır. Kısacası, iki fizikçiden her biri, kendi sistemi olmayan sistem için sorunu yeniden ortaya koyacaktır.

🇫🇷🧐 dilbilim Her biri, diğerine göre, Pierre'in biraz önce Paul'a karşı bulunduğu durumda olacaktır. Pierre, hareketsiz eterde duruyordu; ayrıcalıklı bir sistem olan S'de yaşıyordu. Paul'u, hareketli sistem S′'in hareketine kapılmış halde, kendisiyle aynı deneyi yaparken ve ışığın hızını kendisiyle aynı bulurken görüyordu, oysa bu hız hareketli sistemin hızı kadar azalmış olmalıydı. Olgu, hareketin S′'de neden olduğu zamanın yavaşlaması, uzunlukların kısalması ve eşzamanlılığın bozulması ile açıklanıyordu. Şimdiyse, mutlak hareket yok ve dolayısıyla mutlak hareketsizlik de yok: karşılıklı yer değiştirme halinde olan iki sistemden her biri, onu referans sistemi yapan kararnameyle dönüşümlü olarak hareketsiz kılınacaktır. Ancak, bu kural sürdüğü sürece, hareketsiz kılınan sistem için biraz önce gerçekten durağan sistem hakkında söylenenleri tekrarlayabilir, harekete geçirilen sistem için de eteri gerçekten geçen hareketli sistem için geçerli olanları uygulayabilir. Fikirleri netleştirmek için, yine S ve S′ olarak adlandıralım birbirine göre hareket eden iki sistemi. Ve işleri basitleştirmek için, tüm evrenin bu iki sistemle sınırlı olduğunu varsayalım. Eğer S referans sistemi ise, S'de bulunan fizikçi, meslektaşının S′'de ışık hızını kendisiyle aynı bulduğunu düşünerek, sonucu daha önce yaptığımız gibi yorumlayacaktır. Şöyle diyecektir: "Sistem bana göre v hızıyla hareket ediyor, ben hareketsizim. Oysa Michelson-Morley deneyi orada da burada aynı sonucu veriyor. Demek ki, hareket nedeniyle sistemin hareket yönünde bir kısalma meydana geliyor; l uzunluğu l1-v2c2 oluyor. Bu uzunluk kısalmalarına ek olarak, bir zaman genişlemesi de bağlantılıdır: S′'deki bir saatin t′ saniye saydığı yerde, gerçekte t′1-v2c2 saniye geçmiştir. Son olarak, S′'deki saatler, hareket yönü boyunca dizilmiş ve birbirinden l uzaklıklarla ayrılmış, aynı saati gösterdiklerinde, sistem içindeki ve hareketinden habersiz bir fizikçinin gidiş ve dönüşte aynı yolu kat ettiğini düşüneceği gibi, ardışık iki saat arasında gidip gelen sinyallerin aynı yolu kat etmediğini görüyorum: bu saatler onun için eşzamanlılık gösterdiğinde, aslında kendi saatlerine göre lvc2 saniye ve dolayısıyla benimkilerine göre lvc21-v2c2 saniye ile ayrılmış ardışık anları gösteriyorlar". S'deki fizikçinin mantık yürütmesi böyle olurdu. Ve evrenin bütünsel bir matematiksel temsilini oluştururken, S′ sistemindeki meslektaşı tarafından alınan uzay ve zaman ölçümlerini, ancak Lorentz dönüşümüne tabi tuttuktan sonra kullanırdı.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak S′ sistemindeki fizikçi de tam olarak aynı şekilde hareket ederdi. Kendini hareketsiz ilan ederek, S'deki meslektaşının S′ hakkında söylemiş olacağı her şeyi S hakkında tekrarlardı. Oluşturacağı evrenin matematiksel temsilinde, kendi sistemi içinde kendisinin aldığı ölçümleri kesin ve nihai olarak kabul eder, ancak S sistemine bağlı fizikçi tarafından alınan tüm ölçümleri Lorentz formüllerine göre düzeltirdi.

🇫🇷🧐 dilbilim Böylece, içerdikleri sayılara bakılırsa birbirinden tamamen farklı, ancak olgular arasında gösterdikleri ilişkiler dikkate alındığında -ki biz bunlara doğa yasaları diyoruz- özdeş olan iki matematiksel evren temsili elde edilirdi. Bu farklılık, bu özdeşliğin kendisinin de koşuludur. Bir nesnenin çevresinde dönerek çeşitli fotoğraflarını çektiğinizde, detaylardaki değişkenlik, detayların birbirleriyle olan ilişkilerinin değişmezliğini, yani nesnenin kalıcılığını yansıtır.

🇫🇷🧐 dilbilim Böylece yeniden Çoklu Zamanlara, eşzamanlılıkların art arda gelişlere ve art arda gelişlerin eşzamanlılıklara dönüştüğüne, hareketsiz veya hareketli olduklarına göre farklı şekilde sayılması gereken uzunluklara dönmüş oluyoruz. Ama bu kez Görelilik Teorisi'nin nihai biçimi karşısındayız. Kelimelerin hangi anlamda kullanıldığını sormak zorundayız.

🇫🇷🧐 dilbilim Öncelikle zaman çokluluğunu ele alalım ve S ve S′ sistemlerimize geri dönelim. S'deki fizikçi, kendi sistemini referans sistemi olarak benimser. Böylece S hareketsiz, S′ hareket halindedir. Kendi sisteminin içinde, hareketsiz olduğu varsayılarak, fizikçimiz Michelson-Morley deneyini kurar. Şu an peşinde olduğumuz sınırlı amaç için, deneyi ikiye bölmek ve yalnızca, tabir caizse, yarısını almak yararlı olacaktır. Bu nedenle, fizikçinin yalnızca iki sistemin karşılıklı hareket yönüne dik olan OB yönündeki ışığın yolculuğuyla ilgilendiğini varsayacağız. O noktasına yerleştirilmiş bir saat üzerinde, ışının O'den B'ye gitmesi ve B'den O'ye dönmesi için geçen t zamanını okur. Hangi zamandan bahsediyoruz?

🇫🇷🧐 dilbilim Açıkça, yukarıda bu ifadeye verdiğimiz anlamda bir gerçek zamandır. Işının gidişi ve dönüşü arasında, fizikçinin bilinci belli bir süre yaşamıştır: saatin ibrelerinin hareketi, bu içsel akışa eşlik eden ve onu ölçmeye yarayan bir akıştır. Hiçbir şüphe, hiçbir zorluk yok. Bir bilinç tarafından yaşanan ve sayılan zaman tanım gereği gerçektir.

🇫🇷🧐 dilbilim Şimdi S′'de bulunan ikinci bir fizikçiye bakalım. Kendini hareketsiz görür, çünkü kendi sistemini referans sistemi olarak alma alışkanlığındadır. İşte Michelson-Morley deneyini veya daha doğrusu, o da deneyin yarısını yapıyor. O′'de bulunan bir saat üzerinde, ışık ışınının O′'den B′'ye gitmesi ve geri dönmesi için geçen zamanı not eder. Peki saydığı bu zaman nedir? Açıkça, yaşadığı zamandır. Saatinin hareketi, bilincinin akışına eşlik eder. Bu da tanım gereği gerçek bir zamandır.

Bölüm 7.2.

Tek ve Evrensel Bir Zamanla Nasıl Uyumludurlar

🇫🇷🧐 dilbilim Böylece, birinci fizikçinin kendi sisteminde yaşadığı ve saydığı zaman ile ikincisininkinin kendi sisteminde yaşadığı ve saydığı zaman, her ikisi de gerçek zamanlardır.

🇫🇷🧐 dilbilim Her ikisi de tek ve aynı Zaman mıdır? Yoksa farklı Zamanlar mıdır? Her iki durumda da aynı zamandan bahsedildiğini göstereceğiz.

🇫🇷🧐 dilbilim Nitekim, Görelilik Teorisinde söz konusu olan zamanın yavaşlaması veya hızlanması ve dolayısıyla Çoklu Zamanlar hangi anlamda anlaşılırsa anlaşılsın, kesin olan bir nokta vardır: Bu yavaşlamalar ve hızlanmalar yalnızca ele alınan sistemlerin hareketlerine bağlıdır ve her sistemin sahip olduğu varsayılan hıza bağlıdır. Dolayısıyla, S′ sistemindeki herhangi bir zamanı, gerçek veya kurgusal, S sisteminin bir kopyası olduğunu varsayarsak değiştirmeyiz, çünkü sistemin içeriği, içinde gerçekleşen olayların doğası hesaba katılmaz: Yalnızca sistemin öteleme hızı önemlidir. Ancak S′, S'nin bir kopyasıysa, ikinci fizikçinin kendi sisteminde hareketsiz olduğunu düşünerek deneyi sırasında kaydettiği yaşanmış zamanın, birinci fizikçinin S sisteminde aynı şekilde hareketsiz olduğunu düşünerek kaydettiği yaşanmış zamanla aynı olduğu açıktır, çünkü S ve S′ bir kez hareketsiz hale getirildiğinde birbirinin yerine geçebilir. Dolayısıyla, sistem içinde yaşanan ve kaydedilen zaman, sisteme içkin ve içkin zaman, nihayetinde Gerçek Zaman, S ve S′ için aynıdır.

🇫🇷🧐 dilbilim Peki, Görelilik Teorisi'nin sistemlerin sahip olduğu hıza göre bulduğu, akış hızları eşit olmayan Çoklu Zamanlar nedir?

🇫🇷🧐 dilbilim S ve S′ sistemlerimize dönelim. S'de bulunan Pierre adlı fizikçinin S′ sistemine atfettiği zamanı ele alırsak, bu zamanın Pierre'nin kendi sisteminde saydığı zamandan gerçekten daha yavaş olduğunu görürüz. Dolayısıyla bu zaman Pierre tarafından yaşanmamaktadır. Ancak Paul tarafından da yaşanmadığını biliyoruz. Dolayısıyla ne Pierre ne de Paul tarafından yaşanmamaktadır. Başkaları tarafından yaşanmadığı ise daha açıktır. Ancak bu yeterli değil. Pierre'nin Paul'un sistemine atfettiği zaman, ne Pierre ne Paul ne de herhangi biri tarafından yaşanmıyorsa, acaba Pierre tarafından Paul'un yaşadığı veya yaşayabileceği, ya da daha genel olarak birileri veya bir şeyler tarafından yaşanabileceği şekilde kavranıyor mu? Yakından bakıldığında, bunun da böyle olmadığı görülecektir. Kuşkusuz Pierre bu zamana Paul adını veren bir etiket yapıştırır; ancak Paul'u bilinçli, kendi süresini yaşayan ve ölçen biri olarak tasavvur etseydi, tam da bu noktada Paul'un kendi sistemini referans sistemi olarak aldığını ve böylece bizim az önce bahsettiğimiz, her sistemde içkin olan o tek zamana yerleştiğini görürdü: bu arada, Pierre de geçici olarak kendi referans sisteminden ve dolayısıyla bilincinden vazgeçmiş olurdu; Pierre artık kendini yalnızca Paul'un bir görüşü olarak görürdü. Ancak Pierre, Paul'un sistemine yavaşlamış bir zaman atfederken, Paul'da artık bir fizikçiyi, hatta bilinçli bir varlığı, hatta bir varlığı bile göz önünde bulundurmaz: Paul'un görsel imgesini, onun bilinçli ve canlı iç dünyasından boşaltır, yalnızca dış kabuğunu (ki yalnızca bu fizikle ilgilidir) korur: böylece, Paul bilinçli olsaydı sistemindeki zaman aralıklarını not edeceği sayıları, kendi bakış açısından ve artık Paul'un bakış açısından değil, evrenin matematiksel bir temsili içine sokmak için 11-v2c2 ile çarpar. Özetle, Pierre'nin kendi sistemine atfettiği zaman onun tarafından yaşanan zamanken, Pierre'nin Paul'un sistemine atfettiği zaman ne Pierre tarafından yaşanmıştır, ne Paul tarafından yaşanmıştır, ne de Pierre tarafından yaşanmış veya yaşanabilir olarak tasavvur edilir. Peki nedir bu, eğer Pierre'nin değil de Paul'un sisteminin referans alındığını belirten basit bir matematiksel ifade değilse?

🇫🇷🧐 dilbilim Ben bir ressamım ve biri yanımda, diğeri iki üç yüz metre ötemde olan iki kişiyi, Jean ve Jacques'i resmetmem gerekiyor. Birincisini gerçek boyutunda çizeceğim, diğerini ise bir cüce boyutuna indireceğim. Jacques'in yakınında olan ve aynı şekilde ikisini de resmetmek isteyen meslektaşlarımdan biri, benim yaptığımın tersini yapacak; Jean'i çok küçük, Jacques'i ise gerçek boyutunda gösterecektir. Üstelik ikimiz de haklı olacağız. Ancak ikimizin de haklı olmasından, Jean ve Jacques'in ne normal boyuta ne de cüce boyutuna sahip olduğu, ya da her ikisine birden sahip olduğu, ya da istenildiği gibi olduğu sonucuna varmaya hakkımız var mı? Elbette hayır. Boy ve ölçü, bir modelin poz verdiği durumda kesin bir anlamı olan terimlerdir: modelin yanındayken, ona dokunabildiğimizde ve boyunu ölçmek için vücudu boyunca bir cetvel taşıyabildiğimizde, onun yüksekliğini ve genişliğini algıladığımız şeydir. Jean'in yanındayken, istersem onu ölçer ve onu gerçek boyutta resmetmeyi planlarsam, ona gerçek boyutunu veririm; ve Jacques'i bir cüce olarak temsil ederken, basitçe ona dokunamadığım gerçeğini ifade ederim — hatta, böyle konuşmaya izin verilirse, bu imkânsızlığın derecesini: imkânsızlık derecesi tam olarak mesafe dediğimiz şeydir ve perspektifin hesaba kattığı da budur. Aynı şekilde, içinde bulunduğum sistemde ve onu düşünceyle hareketsiz kılarak referans sistemi olarak aldığımda, doğrudan kendime ve sistemime ait olan bir zamanı ölçerim; bu ölçümü, sistemimle ilgili her şey için evren tasvirime kaydederim. Ancak sistemimi hareketsiz kılarak, diğerlerini hareketlendirmiş ve onları farklı şekillerde hareket ettirmiş olurum. Farklı hızlar kazanmışlardır. Hızları ne kadar büyükse, benim hareketsizliğimden o kadar uzaktırlar. Diğer sistemlerin matematiksel temsilinde onlara daha yavaş veya daha hızlı zamanlar atfederken ifade ettiğim, onların hızıyla benim sıfır hızım arasındaki bu az çok büyük mesafedir, tıpkı benimle Jacques arasındaki az çok büyük mesafeyi onun boyutunu azaltarak ifade etmem gibi. Bu şekilde elde ettiğim çoklu zamanlar, gerçek zamanın birliğini engellemez; aksine onu varsayar, tıpkı Jacques'i daha az veya daha çok uzakta temsil ettiğim bir dizi tuvalde boyutun mesafeyle azalmasının, Jacques'in aynı büyüklüğü koruduğunu göstermesi gibi.

Bölüm 7.3.

Zaman Paradokslarının İncelenmesi

🇫🇷🧐 dilbilim Böylece Çoklu Zamanlar teorisine verilen paradoksal biçim silinir. Diyorlar ki, bir mermi içine kapatılmış bir yolcuyu düşünün, bu mermi Dünya'dan ışık hızından yaklaşık yirmi binde bir daha düşük bir hızla fırlatılmış olsun, bir yıldıza çarpsın ve aynı hızla Dünya'ya geri gönderilsin. Örneğin mermisinden çıktığında iki yıl yaşlanmışken, gezegenimizin iki yüz yıl yaşlandığını görecektir. — Buna gerçekten emin miyiz? Daha yakından bakalım. Serap etkisini yok olurken göreceğiz, çünkü başka bir şey değildir bu.

Bölüm 7.4.

Mermi İçindeki Yolcu Varsayımı

🇫🇷🧐 dilbilim Mermi, hareketsiz Dünya'ya bağlı bir toptan fırlatıldı. Topun yanında kalan kişiye Pierre diyelim, Dünya bu durumda S sistemimizdir. Mermi S′ içine kapanan yolcu, böylece Paul adını verdiğimiz kişi haline gelir. Daha önce de belirttiğimiz gibi, Paul'un Pierre'in yaşadığı iki yüz yıl sonra döneceği varsayımından hareket ediyoruz. Dolayısıyla Pierre'in bilinçli ve canlı olduğu kabul edilir: Pierre için, ayrılış ile dönüş arasında içsel akışından tam iki yüz yıl geçmiştir.

🇫🇷🧐 dilbilim Şimdi Paul'a geçelim. Ne kadar süre yaşadığını bilmek istiyoruz. Bu nedenle, canlı ve bilinçli Paul'a başvurmalıyız, Pierre'in bilincinde temsil edilen Paul imajına değil. Ancak canlı ve bilinçli Paul açıkça kendi mermisini referans sistemi olarak alır: böylece onu hareketsiz kılar. Paul'a başvurduğumuz anda, onunla birlikteyiz, onun bakış açısını benimseriz. Ama o zaman mermi durur: top, Dünya'ya bağlı olarak, uzayda kaçar. Pierre hakkında söylediklerimizin tümünü şimdi Paul için tekrarlamalıyız: hareket karşılıklı olduğundan, iki kişi birbirinin yerine geçebilir. Eğer biraz önce Pierre'in bilincinin içine bakarken belirli bir akışa tanık olduysak, Paul'un bilincinde de tam olarak aynı akışa tanık olacağız. İlkinin iki yüz yıl olduğunu söylediysek, diğeri de iki yüz yıl olacaktır. Pierre ve Paul, Dünya ve mermi, aynı süreyi yaşamış ve eşit derecede yaşlanmış olacaklardır.

🇫🇷🧐 dilbilim Peki, mermi için tembel tembel geçeceği söylenen yavaşlamış iki yıl nerede? Analizimiz onları buharlaştırdı mı? Hayır! Onları bulacağız. Ama artık onlara ne varlıkları ne de şeyleri sığdıramayız; ve yaşlanmamak için başka bir yol bulmak gerekecek.

🇫🇷🧐 dilbilim İki kişimiz bize tek ve aynı zamanda, iki yüz yıl boyunca yaşıyormuş gibi göründü, çünkü hem birinin hem de diğerinin bakış açısından hareket ettik. Einstein'ın tezini felsefi olarak yorumlamak için bu gerekliydi; bu tez, radikal göreliliğin ve dolayısıyla düzgün doğrusal hareketin mükemmel karşılıklılığının tezidir¹. Ancak bu yaklaşım, Einstein'ın tezini bütünlüğü içinde alan ve onun açıkça ifade ettiği algılanabilir veya algılanabilir gerçeğe -yani şeye- bağlı kalan filozofa özgüdür. Karşılıklılık fikrini asla gözden kaçırmamayı ve dolayısıyla sürekli Pierre'den Paul'a, Paul'den Pierre'e giderek, onları birbirinin yerine geçebilir kabul etmeyi, onları dönüşümlü olarak hareketsiz kılmayı (üstelik bunu yalnızca bir an için, Görelilik tezinden hiçbir şey feda etmek istemeyen dikkatin hızlı salınımı sayesinde) gerektirir. Ancak fizikçi, Einstein teorisine koşulsuz bağlı olsa bile, farklı şekilde ilerlemek zorundadır. Kuşkusuz, önce kendini onunla uyumlu hale getirecektir. Karşılıklılığı onaylayacaktır. Pierre'in bakış açısıyla Paul'ün bakış açısı arasında seçim yapma özgürlüğümüz olduğunu ileri sürecektir. Ancak, bunu söyledikten sonra, ikisinden birini seçecektir, çünkü evrendeki olayları aynı anda iki farklı eksen sistemine göre konumlandıramaz. Düşüncesiyle Pierre'in yerine geçerse, Pierre'in kendine saydığı zamanı, yani Pierre'in gerçekten yaşadığı zamanı Pierre'e sayacak ve Paul'e Pierre'in ona atfettiği zamanı sayacaktır. Paul'le birlikteyse, Paul'un kendine saydığı zamanı, yani Paul'un fiilen yaşadığı zamanı Paul'e sayacak ve Pierre'e Paul'ün ona atfettiği zamanı sayacaktır. Ama yine de, Pierre veya Paul için kaçınılmaz olarak tercih yapacaktır. Pierre'i seçtiğini varsayalım. O zaman Paul'e sayması gereken şey tam olarak iki yıl ve yalnızca iki yıl olacaktır.

¹ Merminin hareketi, gidiş ve dönüş olmak üzere iki yolculuğun her biri ayrı ayrı ele alındığında düzgün doğrusal olarak kabul edilebilir. Yaptığımız akıl yürütmenin geçerliliği için gereken tek şey budur.

🇫🇷🧐 dilbilim Nitekim Pierre ve Paul aynı fiziğe sahiptir. Olaylar arasındaki aynı ilişkileri gözlemlerler, doğada aynı yasaları bulurlar. Ancak Pierre'in sistemi hareketsizken, Paul'ün sistemi hareket halindedir. Sistemle bir şekilde bağlantılı olan, yani fiziğin sistemin hareket ettiği varsayıldığında onu hareketle birlikte sürüklediği şekilde tanımladığı olgular söz konusu olduğunda, bu olguların yasaları elbette Pierre ve Paul için aynı olmalıdır: hareket halindeki olgular, Paul tarafından onlarla aynı harekete sahip olarak algılandığından, onun gözünde hareketsizdir ve Pierre'in kendi sistemindeki benzer olguların göründüğü gibi görünürler. Ancak elektromanyetik olgular, içinde gerçekleştikleri sistemin hareket ettiği varsayıldığında, sistemin hareketine katıldığı şeklinde düşünülemeyecek şekilde sunulur. Ve yine de bu olguların birbirleriyle, sistemin hareketiyle birlikte sürüklenen olgularla ilişkileri, Paul için Pierre için olduğu gibi kalır. Merminin hızı varsaydığımız gibi ise, Pierre bu ilişkilerin kalıcılığını ancak Paul'e kendininkinden yüz kat daha yavaş bir Zaman atfederek ifade edebilir, Lorentz'in denklemlerinden de görüleceği gibi. Başka türlü saysaydı, hareket halindeki Paul'ün tüm olgular -elektromanyetik olgular dahil- arasında Pierre'in hareketsiz halde bulduğuyla aynı ilişkileri bulduğuna dair matematiksel evren tasvirine yer vermezdi. Böylece, örtük olarak, Paul'ün referans alınanın referans veren olabileceğini varsayar, çünkü ilişkiler Paul için neden korunur, Pierre'in onlara Paul'de göründükleri gibi işaretlemesi neden gerekir, eğer Paul kendini Pierre kadar haklı olarak hareketsiz ilan etmeyecekse? Ancak bu, not ettiği karşılıklılığın basit bir sonucudur, karşılıklılığın kendisi değil. Bir kez daha, kendini referans veren yapmıştır ve Paul yalnızca referans alınandır. Bu koşullarda, Paul'ün Zamanı Pierre'inkinden yüz kat daha yavaştır. Ama bu atfedilen bir zamandır, yaşanmış bir zaman değildir. Paul tarafından yaşanan zaman, Paul'ün referans alınan değil referans veren olduğu Zaman olurdu: bu, Pierre'in az önce kendisi için bulduğu zamanın tam olarak aynısı olurdu.

🇫🇷🧐 dilbilim Bu nedenle her zaman aynı noktaya dönüyoruz: yalnızca bir tane Gerçek Zaman vardır, diğerleri kurgusaldır. Gerçekten de, Gerçek Zaman nedir, eğer yaşanmış veya yaşanabilir bir Zaman değilse? Gerçek olmayan, yardımcı, kurgusal Zaman nedir, eğer hiçbir şey veya hiç kimse tarafından etkin bir şekilde yaşanamayacak olandan başka bir şey değilse?

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak karışıklığın kaynağını görüyoruz. Şöyle formüle edebiliriz: karşılıklılık hipotezi matematiksel olarak ancak karşılıklılığın olmaması hipotezine çevrilebilir, çünkü iki eksen sistemi arasında seçim yapma özgürlüğünü matematiksel olarak ifade etmek, pratikte bunlardan birini seçmek anlamına gelir¹. Sahip olunan seçim yeteneği, bu yeteneğe dayanarak yapılan seçimde okunamaz. Bir eksen sistemi, benimsendiği andan itibaren ayrıcalıklı bir sistem haline gelir. Matematiksel kullanımında, mutlak hareketsiz bir sistemden ayırt edilemez. İşte bu yüzden tek taraflı görelilik ve çift taraflı görelilik matematiksel olarak eşdeğerdir, en azından ele aldığımız durumda. Fark sadece filozof içindir; ancak hangi gerçekliğin, yani hangi algılanan veya algılanabilir şeyin iki hipotezi içerdiğini sorduğumuzda ortaya çıkar. En eskisi, mutlak hareketsizlikte ayrıcalıklı sistem hipotezi, çoklu zamanları ortaya koyarak gerçekten çoklu zamanlara yol açacaktır. Pierre, gerçekten hareketsiz, belirli bir süre yaşayacak; Paul, gerçekten hareket halinde, daha yavaş bir süre yaşayacaktır. Ancak diğeri, karşılıklılık hipotezi, daha yavaş olan sürenin Pierre tarafından Paul'a veya Paul tarafından Pierre'ye atfedilmesi gerektiğini ima eder; Pierre veya Paul'un referans alan, Paul veya Pierre'nin referans alınan olduğuna göre. Durumları aynıdır; tek ve aynı Zamanı yaşarlar, ancak karşılıklı olarak birbirlerine bundan farklı bir Zaman atfederler ve böylece, perspektif kurallarına göre, hareketli hayali bir gözlemcinin fiziğinin, hareketsiz gerçek bir gözlemcininkiyle aynı olması gerektiğini ifade ederler. Dolayısıyla, karşılıklılık hipotezinde, sağduyu kadar tek bir Zamana inanmak için en az o kadar nedenimiz vardır: paradoksal çoklu zaman fikri sadece ayrıcalıklı sistem hipotezinde dayatılır. Ama, bir kez daha, matematiksel olarak sadece ayrıcalıklı bir sistem hipotezinde ifade edebiliriz, karşılıklılığı öne sürerek başlamış olsak bile; ve fizikçi, referans sistemini istediği gibi seçerek karşılıklılık hipotezine gereken saygıyı gösterdiğini düşünerek, onu filozofa bırakır ve artık ayrıcalıklı sistemin dilinde konuşur. Bu fiziğin güvencesiyle Paul topun içine girecektir. Yolda felsefenin haklı olduğunu fark edecektir².

¹ Elbette, her zaman sadece Özel Görelilik teorisinden bahsediyoruz.

² Bir top mermisinin içine kapatılan ve sadece iki yıl yaşarken Dünya'da iki yüz yıl geçen yolcu hipotezi, Bay Langevin tarafından 1911'de Bologna kongresindeki bildirisinde sunulmuştur. Evrensel olarak bilinir ve her yerde alıntılanır. Özellikle, Bay Jean Becquerel'in önemli eseri "Görelilik İlkesi ve Yerçekimi Teorisi"nin 52. sayfasında bulunabilir.

Salt fiziksel açıdan bile, bazı zorluklar ortaya çıkarır, çünkü artık burada gerçekten Özel Görelilik alanında değiliz. Hız yön değiştirdiği için ivme vardır ve Genel Görelilik problemini ele alıyoruz.

Ancak, her durumda, yukarıda verilen çözüm paradoksu ortadan kaldırır ve sorunu yok eder.

Einstein'ın fikirlerine dikkatimi çekenin, Bay Langevin'in Bologna kongresindeki bildirisi olduğunu söylemek için bu fırsatı değerlendiriyoruz. Görelilik teorisiyle ilgilenen herkesin Bay Langevin'e, çalışmalarına ve öğretilerine borçlu olduğu bilinmektedir.

🇫🇷🧐 dilbilim Yanılsamayı sürdürmeye yardımcı olan şey, Özel Görelilik teorisinin tam olarak şeyler için referans sisteminden bağımsız bir temsil aradığını açıklamasıdır¹. Bu nedenle fizikçinin belirli bir bakış açısı benimsemesini yasaklıyor gibi görünür. Ancak burada önemli bir ayrım yapılmalıdır. Kuşkusuz görelilik teorisyeni, doğa yasalarına, olaylar hangi referans sistemine göre ilişkilendirilirse ilişkilendirilsin, formunu koruyan bir ifade vermeyi amaçlar. Ancak bu basitçe şu anlama gelir: her fizikçi gibi belirli bir bakış açısı alarak, zorunlu olarak belirli bir referans sistemini benimseyerek ve böylece belirli büyüklükleri not ederek, bu büyüklükler arasında, yeni bir referans sistemi benimsendiğinde bulunacak yeni büyüklükler arasında değişmez kalacak ilişkiler kuracaktır. Tam da araştırma yöntemi ve notasyon prosedürleri, tüm bakış açılarından alınan evrenin tüm temsilleri arasında bir denklik olduğuna dair güvence verdiği için, (eski fiziğe de sağlanan) mutlak hakkına sahiptir: kendi kişisel bakış açısına bağlı kalma ve her şeyi kendi benzersiz referans sistemine göre ilişkilendirme. Ancak bu referans sistemine genellikle bağlı kalmak zorundadır². Bu nedenle filozof da gerçek ile kurguyu ayırt etmek istediğinde bu sisteme bağlı kalmalıdır. Gerçek olan, gerçek fizikçi tarafından ölçülen şeydir; kurgusal olan, gerçek fizikçinin düşüncesinde kurgusal fizikçiler tarafından ölçüldüğü gibi temsil edilen şeydir. Ancak çalışmamızın ilerleyen kısmında bu noktaya geri döneceğiz. Şimdilik, ilkinden daha az belirgin olan başka bir yanılsama kaynağını belirtelim.

¹ Burada kendimizi Özel Görelilik ile sınırlıyoruz, çünkü sadece Zamanla ilgileniyoruz. Genel Görelilikte, koordinat eksenleri olmadan, yalnızca değişmez öğeleri kullanarak içsel bir geometri inşası gibi ilerlemeye, hiçbir referans sistemi almamaya eğilimli olduğu tartışmasızdır. Bununla birlikte, burada bile, fiilen dikkate alınan değişmezlik, genellikle bir referans sistemi seçimine bağlı olan öğeler arasındaki bir ilişkinin değişmezliğidir.

² Görelilik teorisi hakkındaki sevimli küçük kitabında (The General Principle of Relativity, London, 1920), Bay Wildon Carr bu teorinin evrenin idealist bir kavramını gerektirdiğini savunuyor. Biz o kadar ileri gitmeyiz; ancak bu fiziği bir felsefeye yükseltmek isteseydik, onu idealist yöne yönlendirmek gerekeceğine inanıyoruz.

🇫🇷🧐 dilbilim Fizikçi Pierre doğal olarak (bu sadece bir inançtır, çünkü kanıtlanamaz) Dünya yüzeyine yayılmış, evrenin herhangi bir noktasında bile tasavvur edilebilir, kendisininkinden başka bilinçlerin de var olduğunu kabul eder. Paul, Jean ve Jacques ona göre hareket halinde olsalar bile: Pierre onlarda kendi gibi düşünen ve hisseden ruhlar görür. Çünkü o, fizikçiden önce bir insandır. Ama Paul, Jean ve Jacques'ı kendine benzer, kendisi gibi bir bilince sahip varlıklar olarak gördüğünde, aslında fiziğini unutur ya da günlük hayatta sıradan insanlar gibi konuşmasına izin veren yetkisinden yararlanır. Fizikçi olarak, ölçümlerini aldığı ve her şeyi ona göre konumlandırdığı sistemin içindedir. Kendisi gibi fizikçi ve dolayısıyla kendisi gibi bilinçli olanlar, en iyi ihtimalle aynı sisteme bağlı insanlar olacaktır: çünkü aynı sayılarla, aynı bakış açısından dünyanın aynı temsilini inşa ederler; onlar da referans verenlerdir. Ama diğer insanlar artık sadece referans alınanlar olacaktır; fizikçi için artık sadece boş kuklalar olabilirler. Eğer Pierre onlara bir ruh bahşetseydi, kendi ruhunu anında kaybederdi; referans alınanlardan referans verenlere dönüşürlerdi; fizikçi olurlardı ve Pierre'in de kendini bir kuklaya dönüştürmesi gerekirdi. Bu bilinç gidip gelmesi, elbette, sadece fizikle uğraşıldığında başlar, çünkü o zaman bir referans sistemi seçmek gerekir. Bunun dışında, insanlar oldukları gibi kalırlar, hepsi birbirleri gibi bilinçlidir. Aynı süreyi yaşamamaları ve aynı Zamanda evrimleşmemeleri için hiçbir neden yoktur. Zamanların çoğulluğu, tam olarak artık sadece bir insanın veya bir grubun zamanı yaşadığı anda ortaya çıkar. O Zaman artık tek başına gerçek olur: az önce bahsedilen gerçek Zamandır, ancak kendini fizikçi olarak gören insan veya grup tarafından sahiplenilmiştir. Diğer tüm insanlar, o andan itibaren kuklalara dönüşerek, fizikçinin temsil ettiği ve artık gerçek Zaman olamayacak, yaşanmayan ve yaşanamayacak Zamanlarda evrimleşirler. Hayali oldukları için, doğal olarak istendiği kadar hayal edilebilirler.

🇫🇷🧐 dilbilim Şimdi ekleyeceklerimiz paradoksal görünecek, ama yine de basit bir gerçektir. İki sistem için ortak olan gerçek bir Zaman fikri, matematiksel Zamanların çokluğu hipotezinde, yaygın olarak kabul edilen tek ve evrensel bir matematiksel Zaman hipotezine göre daha güçlü bir şekilde kendini dayatır. Çünkü, Görelilik hipotezi dışındaki herhangi bir hipotezde, S ve S′ kesinlikle birbirinin yerine geçemez: ayrıcalıklı bir sistemle ilişkili olarak farklı konumlarda bulunurlar; ve birini diğerinin kopyası yapsak bile, merkezi sistemle aynı ilişkiyi sürdürmedikleri için hemen birbirlerinden farklılaşırlar. O zaman onlara aynı matematiksel Zamanı atfetsek bile, Lorentz ve Einstein'dan önce her zaman yapıldığı gibi, bu iki sistemdeki gözlemcilerin aynı içsel süreyi yaşadığını ve dolayısıyla iki sistemin aynı gerçek Zamana sahip olduğunu kesin olarak kanıtlamak imkansızdır; hatta bu durumda bu özdeşliği kesin olarak tanımlamak bile çok zordur; söylenebilecek tek şey, bir gözlemcinin bir sistemden diğerine geçtiğinde aynı şekilde tepki vermeyeceği, aynı içsel süreyi yaşamayacağı, aynı evrensel matematiksel Zamanın varsayılan eşit bölümleri için hiçbir neden olmadığıdır. Mantıklı bir argümantasyon, buna karşı kesin bir şey söylenmemiş olmasına rağmen, kesinlik ve titizlikten yoksundur. Buna karşılık, Görelilik hipotezi özünde ayrıcalıklı sistemi reddetmekten ibarettir: S ve S′, biri diğerinin kopyası yapılmışsa, dikkate alındıkları sürece kesinlikle birbirinin yerine geçebilir olarak kabul edilmelidir. Ama o zaman S ve S′'deki iki kişi, üst üste bindirilecek iki eşit figür gibi, düşüncemizle birbiriyle çakışmaya getirilebilir: yalnızca çeşitli nicelik türleri açısından değil, aynı zamanda, eğer böyle ifade edebilirsem, nitelik açısından da çakışmalıdırlar, çünkü içsel yaşamları, ölçüme tabi olan her şey gibi, ayırt edilemez hale gelmiştir: iki sistem, konuldukları anda oldukları gibi, birbirinin kopyaları olarak sürekli kalır, oysa Görelilik hipotezinin dışında, kaderlerine terk edildiklerinde bir an sonra artık tam olarak öyle değillerdir. Ama bu nokta üzerinde durmayacağız. Sadece S ve S′'deki iki gözlemcinin tam olarak aynı süreyi yaşadığını ve böylece iki sistemin aynı gerçek Zamana sahip olduğunu söyleyelim.

🇫🇷🧐 dilbilim Evrenin tüm sistemleri için durum aynı mıdır? S′'e keyfi bir hız atadık: her S″ sisteminden S′ için söylediklerimizi tekrarlayabiliriz; ona bağlanan gözlemci orada S'dekiyle aynı süreyi yaşayacaktır. En fazla, S″ ile S arasındaki karşılıklı yer değiştirmenin S ile S′ arasındakiyle aynı olmadığı ve dolayısıyla, birinci durumda S'i referans sistemi olarak hareketsiz kıldığımızda, ikincide yaptığımızın aynısını yapmadığımız itirazıyla karşılaşabiliriz. S'deki gözlemcinin hareketsiz olduğu, S′'in S'e göre referans alındığı sistem olduğu durumdaki süresi, bu aynı gözlemcinin, S'e göre referans alınan sistem S″ olduğunda, aynı olmak zorunda değildir; bir tür hareketsizlik yoğunlukları farklı olurdu, sistemlerin ayrılmadan önceki karşılıklı yer değiştirme hızı daha büyük veya daha küçük olduğuna göre ve bunlardan biri aniden referans sistemi olarak seçilip zihin tarafından hareketsiz kılındığında. Kimsenin bu kadar ileri gitmek isteyeceğini sanmıyoruz. Ama öyle olsa bile, sıradan bir gözlemciyi dünyada dolaştırırken ve ona her yerde aynı süreyi atfetme hakkına sahip olduğumuzu düşündüğümüzde yapılan varsayıma basitçe yerleşilirdi: bununla, tersini iddia edenin kanıtlaması gerektiği kastedilir: görünüşler bir tarafta olduğunda, onları yanılsama olarak niteleyenin iddiasını kanıtlaması gerekir. Oysa Zamanların çoğulluğu fikri Görelilik teorisinden önce hiç akla gelmemişti; dolayısıyla Zamanın birliğinden şüphe etmek için sadece ona başvurulurdu. Ve az önce gördüğümüz gibi, iki sistem S ve S′'in birbirine göre hareket ettiği, tek tam olarak kesin ve net durumda, Görelilik teorisi, Zamanın birliğini her zamankinden daha titiz bir şekilde onaylamaya yönelir. Genellikle kullanılan belirsiz ve sadece makul iddia yerine, özdeşliği tanımlamayı ve neredeyse kanıtlamayı mümkün kılar. Her durumda, gerçek Zamanın evrenselliği konusunda, Görelilik teorisinin kabul edilen fikri sarsmadığı ve hatta onu güçlendirme eğiliminde olduğu sonucuna varalım.

Bölüm 7.5.

Bilgili Eşzamanlılık, Artarda Gelebilir

🇫🇷🧐 dilbilim Şimdi ikinci noktaya, eşzamanlılıkların parçalanmasına geçelim. Ama önce sezgisel eşzamanlılık dediğimiz, gerçek ve yaşanmış olarak adlandırabileceğimiz kavram hakkında söylediklerimizi kısaca hatırlayalım. Einstein bunu zorunlu olarak kabul eder, çünkü bir olayın saatini belirlemek için ona başvurur. Eşzamanlılığa en bilimsel tanımları verebilir, bunun optik sinyaller alışverişiyle birbirine ayarlanmış saatlerin gösterimleri arasındaki bir özdeşlik olduğunu söyleyebilir, buradan hareketle eşzamanlılığın ayarlama yöntemine göreli olduğu sonucuna varabiliriz. Yine de, saatleri karşılaştırmamızın nedeni olayların saatini belirlemektir: bir olayın, saatini veren saatin gösterimiyle eşzamanlılığı, olayların saatlere ayarlanmasına bağlı değildir; mutlaktır¹. Eğer bu olmasaydı, eşzamanlılık sadece saat göstergeleri arasında bir uyum olsaydı, öncelikle ve her şeyden önce bir saat göstergesi ile bir olay arasında bir uyum olmasaydı, saatler inşa edilmezdi veya kimse satın almazdı. Çünkü saatleri sadece saatin kaç olduğunu öğrenmek için alırız. Ama saatin kaç olduğunu bilmek, bir olayın, hayatımızın bir anının veya dış dünyanın bir anının, bir saat göstergesiyle eşzamanlılığını kaydetmektir; genellikle saat göstergeleri arasında bir eşzamanlılığı tespit etmek değildir. Dolayısıyla, Görelilik kuramcısının sezgisel eşzamanlılığı kabul etmemesi imkânsızdır². İki saati optik sinyallerle birbirine ayarlarken bile bu eşzamanlılığı kullanır ve bunu üç kez yapar, çünkü 1° optik sinyalin kalkış anını, 2° varış anını, 3° dönüş anını not etmelidir. Şimdi, diğer eşzamanlılığın, yani saatlerin bir sinyal alışverişiyle ayarlanmasına bağlı olanın, hâlâ eşzamanlılık olarak adlandırılmasının tek nedeni, onu sezgisel eşzamanlılığa dönüştürebileceğimize inanmamızdır³. Saatleri birbirine ayarlayan kişi, bunları mutlaka kendi sisteminin içinden alır: bu sistem onun referans sistemi olduğundan, onu hareketsiz olarak değerlendirir. Ona göre, birbirinden uzak iki saat arasında alınıp verilen sinyaller gidiş ve dönüşte aynı yolu kat eder. Eğer iki saate de eşit uzaklıkta herhangi bir noktaya yerleşse ve yeterince iyi gözleri olsa, optik olarak birbirine ayarlanmış iki saatin verdiği gösterimleri tek bir bölünmemiş anlık sezgiyle kavrayabilir ve o anda aynı saati gösterdiklerini görür. Bilimsel eşzamanlılık, bu nedenle onun için her zaman sezgisel eşzamanlılığa dönüştürülebilir görünür ve bu yüzden ona eşzamanlılık der.

¹ Kuşkusuz bu kesin değildir. Ama laboratuvar deneyleriyle bu noktayı tespit ettiğimizde, bir eşzamanlılığın psikolojik tespitine getirilen gecikmeyi ölçtüğümüzde, onu eleştirmek için yine ona başvurmak zorundayız: onsuz hiçbir alet okuması mümkün olmazdı. Son analizde, her şey eşzamanlılık ve ardışıklık sezgilerine dayanır.

² Elbette bize şu itirazda bulunulacaktır: prensip olarak, mesafe ne kadar küçük olursa olsun, saatlerin senkronizasyonu olmadan uzaktan eşzamanlılık olamaz. Şöyle akıl yürütülecektir: Sizin iki çok yakın olay A ve B arasındaki sezgisel eşzamanlılığınızı ele alalım. Ya bu sadece yaklaşık bir eşzamanlılıktır (ki bu yaklaşım, kuracağınız bilimsel eşzamanlılık arasındaki çok daha büyük mesafeye kıyasla yeterlidir); ya da mükemmel bir eşzamanlılıktır, ama o zaman farkında olmadan sadece biraz önce bahsettiğiniz, A ve B'de sanal olarak var olan iki mikroskobik saatin gösterimleri arasındaki bir özdeşliği doğruluyorsunuz demektir. Eğer A ve B'deki mikroplarınızın aletlerini okumak için sezgisel eşzamanlılığı kullandıklarını iddia ederseniz, bu sefer alt-mikroplar ve alt-mikroskobik saatler hayal ederek akıl yürütmemizi tekrarlarız. Kısacası, belirsizlik sürekli azalarak, sonunda sezgisel eşzamanlılıklardan bağımsız bir bilimsel eşzamanlılık sistemi buluruz: bunlar sadece onların karışık, yaklaşık, geçici görüntüleridir. — Ama bu akıl yürütme Görelilik teorisinin temel ilkesine aykırı gider, ki bu ilke asla fiilen tespit edilen ve etkin bir şekilde alınan ölçünün ötesinde hiçbir şey varsaymamaktır. Bu, insan bilimimizden önce, sürekli bir oluş halinde olan bizim bilimimizden önce, bütünüyle verilmiş, ebediyette, gerçekliğin kendisiyle özdeşleşen bütünleşik bir bilim olduğunu varsaymak olurdu: biz sadece onu parça parça edinmekle sınırlı kalırdık. Bu, Yunan metafiziğinin hakim fikriydi, modern felsefe tarafından yeniden ele alınan ve zaten insan aklına doğal gelen bir fikir. Buna katılmak isterim; ama bunun bir metafizik olduğunu ve Görelilik ilkeleriyle hiçbir ortak yanı olmayan ilkelere dayandığını unutmamak gerekir.

³ Daha önce (s. 72) ve şimdi yine tekrarladığımız gibi, yerdeki eşzamanlılık ile uzaktaki eşzamanlılık arasında köklü bir ayrım yapılamayacağını göstermiştik. Her zaman bir mesafe vardır, bizim için ne kadar küçük olursa olsun, mikroskobik saatler inşa eden bir mikrop için muazzam görünecektir.

Bölüm 7.6.

Sezgisel Eşzamanlılıkla Nasıl Uyumludur

🇫🇷🧐 dilbilim Bu belirlendikten sonra, birbirine göre hareket halinde olan iki sistem S ve S′'yi ele alalım. Önce S'i referans sistemi olarak alalım. Böylece onu hareketsiz kılarız. Saatler, her sistemde olduğu gibi, optik sinyaller alışverişiyle ayarlanmıştır. Her saat ayarlamasında olduğu gibi, alınıp verilen sinyallerin gidiş ve dönüşte aynı yolu kat ettiği varsayılmıştır. Ama sistem hareketsiz olduğu sürece bunu gerçekten yaparlar. Eğer iki saatin bulunduğu noktalara Hm ve Hn dersek, sistem içindeki bir gözlemci, iki saatin aynı saati gösterdiği anda Hm ve Hn noktalarında meydana gelen herhangi iki olayı, iki saatten eşit uzaklıkta herhangi bir noktayı seçerek, yeterince iyi gözleri varsa, tek bir bölünmemiş anlık görüş eylemiyle kucaklayabilir. Özellikle, bu anlık algıda, iki saatin birbiriyle uyumlu gösterimlerini kucaklayacaktır — bunlar da olaylardır. Dolayısıyla, saatlerle belirtilen herhangi bir eşzamanlılık, sistem içinde sezgisel eşzamanlılığa dönüştürülebilir.

🇫🇷🧐 dilbilim Şimdi S′ sistemini düşünelim. Sistem içindeki bir gözlemci için, aynı şeyin orada da gerçekleşeceği açıktır. Bu gözlemci S′'i referans sistemi olarak alır. Böylece onu hareketsiz kılar. Saatlerini birbirine ayarlamak için kullandığı optik sinyaller, gidiş ve dönüşte aynı yolu kat eder. Dolayısıyla, iki saati aynı saati gösterdiğinde, işaret ettikleri eşzamanlılık yaşanabilir ve sezgisel hale gelebilir.

🇫🇷🧐 dilbilim Böylece, iki sistemden birinde veya diğerinde alındığında, eşzamanlılıkta yapay veya geleneksel hiçbir şey yoktur.

🇫🇷🧐 dilbilim Fakat şimdi iki gözlemciden biri olan S'deki gözlemcinin, S′'de olup bitenleri nasıl yargıladığını görelim. Ona göre, S′ hareket halindedir ve dolayısıyla bu sistemdeki iki saat arasında değiş tokuş edilen optik sinyaller, sisteme bağlı bir gözlemcinin düşüneceği gibi gidiş ve dönüşte aynı yolu katetmez (doğal olarak, iki saatin hareket yönüne dik aynı düzlemde bulunduğu özel durum hariç). Dolayısıyla, onun gözünde iki saatin ayarlanması, eşzamanlılık olmadığı halde aynı göstergeyi verdikleri noktada öyle yapılmıştır. Ancak, bununla birlikte tamamen geleneksel bir ardışıklık tanımı benimsediğini ve dolayısıyla eşzamanlılığı da benimsediğini fark edelim. Eşzamanlılığı, sistem içindeki gözlemciler için gidiş ve dönüş yolunun aynı olacağı şekilde ayarlanmış saatlerin gösterge uyumuyla tanımlamak yerine, neden sistem dışındaki bir gözlemcinin gidiş ve dönüş için aynı yolu atfetmeyeceği koşullarda ayarlanmış saatlerin uyumuna dayandırmıyor? Yanıt olarak, her iki tanımın da her iki gözlemci için geçerli olduğu ve tam da bu nedenle S′ sistemindeki aynı olayların, S′ veya S bakış açısına göre eşzamanlı veya ardışık olarak nitelendirilebileceği söylenir. Fakat iki tanımdan birinin tamamen geleneksel, diğerinin ise öyle olmadığını görmek kolaydır.

🇫🇷🧐 dilbilim Bunu anlamak için, daha önce yaptığımız bir varsayıma dönelim. S′ sisteminin S sisteminin bir ikizi olduğunu, iki sistemin özdeş olduğunu ve içlerinde aynı tarihi geliştirdiklerini varsayalım. Karşılıklı yer değiştirme halindedirler, tamamen birbirinin yerine geçebilirler; ancak biri referans sistemi olarak benimsenir ve o andan itibaren hareketsiz kabul edilir: bu S olsun. S′'in S'nin bir ikizi olduğu varsayımı, gösterimimizin genelliğine hiçbir zarar vermez, çünkü eşzamanlılığın sözde çözülmesi ve ardışıklığa dönüşmesi, sistemin yer değiştirme hızına bağlı olarak daha az veya çok yavaş olması, yalnızca sistemin hızına bağlıdır, içeriğine değil. Bu durumda, S sistemindeki A,B,C,D olayları S'deki gözlemci için eşzamanlıysa, S′ sistemindeki özdeş A′,B′,C′,D′ olayları da S′'deki gözlemci için eşzamanlı olacaktır. Şimdi, her biri sistem içindeki bir gözlemci için birbirine eşzamanlı olan bu iki grup A,B,C,D ve A′,B′,C′,D′, birbirleriyle de eşzamanlı olacak mıdır, yani S ve S′'deki iki bilinçle anında empati kurabilen veya telepatik iletişime geçebilen bir yüce bilinç tarafından eşzamanlı olarak algılanacak mıdır? Hiçbir şey buna engel olmadığı açıktır. Nitekim, daha önce olduğu gibi, S′ ikizinin belirli bir anda S'den ayrıldığını ve daha sonra ona yeniden kavuştuğunu hayal edebiliriz. İki sistemdeki gözlemcilerin toplam aynı süreyi yaşadıklarını kanıtladık. Dolayısıyla, her iki sistemde de bu süreyi, her biri diğer sistemdeki karşılık gelen dilime eşit olacak şekilde aynı sayıda dilime bölebiliriz. Eşzamanlı olaylar A,B,C,D'ın meydana geldiği M anı, dilimlerden birinin ucunda yer alıyorsa (ve bunun böyle olmasını her zaman sağlayabiliriz), S′ sisteminde eşzamanlı olaylar A′,B′,C′,D′'ın meydana geldiği M′ anı, karşılık gelen dilimin ucu olacaktır. M'ın bulunduğu aralığın uçlarıyla çakışan bir süre aralığının içinde M ile aynı konumda bulunan bu an, zorunlu olarak M ile eşzamanlı olacaktır. Ve böylece iki eşzamanlı olay grubu A,B,C,D ve A′,B′,C′,D′ gerçekten birbirleriyle eşzamanlı olacaktır. Böylece, geçmişte olduğu gibi, tek bir Zamana ait anlık kesitler ve olayların mutlak eşzamanlılıkları hayal etmeye devam edebiliriz.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak, fizik açısından yaptığımız bu akıl yürütme geçerli sayılmayacaktır. Fiziksel problem şu şekilde ortaya çıkar: S hareketsiz ve S′ hareketliyken, S'de yapılan ışık hızı deneyleri S′'de nasıl aynı sonucu verecektir? Ve burada şu varsayılır: S sistemindeki fizikçi, fizikçi olarak tek başınadır; S′ sistemindeki fizikçi ise yalnızca hayal edilmiştir. Kimin tarafından hayal edilmiştir? Kuşkusuz S sistemindeki fizikçi tarafından. S referans sistemi olarak seçildiğinden, artık dünyanın bilimsel bir görünümü yalnızca oradan ve yalnızca oradan mümkündür. S ve S′'de aynı anda bilinçli gözlemciler bulundurmak, iki sistemin de kendilerini referans sistemi olarak kurmalarına, birlikte hareketsiz olduklarını ilan etmelerine izin vermek olur: oysa bunlar karşılıklı yer değiştirme halinde oldukları varsayılmıştır; dolayısıyla en azından ikisinden biri hareket etmelidir. Hareket edende elbette insanlar bırakılacaktır; ancak fizik söz konusu olduğu sürece bilinçlerini veya en azından gözlem yeteneklerini geçici olarak askıya almış olacaklardır; tek fizikçinin gözünde yalnızca kişiliklerinin maddi yönünü koruyacaklardır. Dolayısıyla artık S′ ve S sistemlerinde eşit derecede gerçek, benzer şekilde bilinçli, aynı haklara sahip insanların varlığını gerektiren akıl yürütmemiz çöker. Artık yalnızca tek bir gerçek insandan veya insan grubundan, bilinçli, fizikçi olanlardan: referans sistemindekilerden söz edilebilir. Diğerleri boş kuklalar olabilir; ya da sadece S'deki fizikçinin zihninde temsil edilen sanal fizikçiler olacaklardır. S'deki fizikçi onları nasıl temsil edecektir? Onları, tıpkı az önce olduğu gibi, ışık hızı üzerinde deney yaparken hayal edecektir, ancak artık tek bir saatle değil, ışık ışınını kendisine yansıtan ve yolu ikiye katlayan bir aynayla değil: şimdi basit bir yol var ve sırasıyla başlangıç ve varış noktalarına yerleştirilmiş iki saat. O zaman, bu teorik deney pratik olarak gerçekleştirilebilir olsaydı, bu hayali fizikçilerin ışık için kendisiyle aynı hızı nasıl bulacaklarını açıklaması gerekecektir. Şimdi, onun gözünde, S′ sistemi için ışık daha düşük bir hızla hareket eder (deneyin koşulları yukarıda belirttiğimiz gibidir); ancak aynı zamanda, S′'deki saatler, sistem içindeki bir gözlemcinin ardışıklık olarak gördüğü yerde eşzamanlılık gösterecek şekilde ayarlandığından, işler öyle düzenlenecektir ki S'deki gerçek deney ve S′'deki sadece hayal edilen deney, ışık hızı için aynı sayıyı verecektir. İşte bu yüzden S'deki gözlemcimiz, eşzamanlılık tanımını saatlerin ayarlanmasına bağlı kılan tanıma bağlı kalır. Bu, her iki sistemin, S′ kadar S'in de, saat ayarlarına bağlı olmayan yaşanmış, gerçek eşzamanlılıklara sahip olduğu gerçeğini engellemez.

🇫🇷🧐 dilbilim Bu nedenle iki tür eşzamanlılık ve iki tür ardışıklık ayırt etmek gerekir. Birincisi olayların içindedir, onların maddeselliğinin bir parçasıdır, onlardan gelir. Diğeri ise sisteme dışarıdan bakan bir gözlemci tarafından onlara yapıştırılmıştır. Birincisi sistemin kendisine dair bir şey ifade eder; mutlaktır. İkincisi değişkendir, görelidir, kurgusaldır; sistemin kendisi için sahip olduğu hareketsizlik ile başka bir sisteme göre sergilediği hareketlilik arasındaki -hız ölçeğinde değişen- mesafeye bağlıdır: burada eşzamanlılığın ardışıklığa dönüşen görünür eğriliği söz konusudur. Birinci eşzamanlılık ve birinci ardışıklık bir şeyler bütününe aittir; ikincisi ise gözlemcinin, sisteme atfettiği hız arttıkça daha da bozulan aynalarda kendine edindiği bir imgeye. Eşzamanlılığın ardışıklığa eğriliği üstelik tam da fizik yasalarının -özellikle elektromanyetizma yasalarının- sisteme içkin, bir bakıma mutlak konumdaki gözlemci ile sisteme dışarıdan bakan ve sisteme ilişkisi sınırsızca değişebilen gözlemci için aynı kalmasını sağlayacak düzeydedir.

🇫🇷🧐 dilbilim Ben S′ sisteminde, bu sistemin hareketsiz olduğunu varsayarak bulunuyorum. Burada, birbirinden uzakta iki olay O′ ve A′ arasında, kendimi ikisine de eşit uzaklıkta konumlandırarak sezgisel eşzamanlılıklar kaydediyorum. Sistem hareketsiz olduğundan, O′ ve A′ noktaları arasında gidip gelen bir ışık ışını, gidiş ve dönüşte aynı yolu kat eder: bu nedenle, O′ ve A′ noktalarına yerleştirilmiş iki saati, gidiş ve dönüş yolları P ve Q'in eşit olduğu varsayımıyla ayarlarsam, doğru yoldayım demektir. Böylece burada eşzamanlılığı tanımak için iki yolum var: biri sezgisel, O′ ve A′'te olup biteni tek bir anlık görüşle kucaklayarak; diğeri türevsel, saatlere danışarak; ve iki sonuç da uyumlu. Şimdi, sistemde olup bitenlerde hiçbir değişiklik olmaksızın, P'in artık Q'e eşit görünmediğini varsayalım. Bu, S′ sisteminin dışındaki bir gözlemci bu sistemi hareket halinde gördüğünde olur. Tüm eski eşzamanlılıklar¹ bu gözlemci için ardışıklığa mı dönüşecek? Evet, kural gereği, eğer sistemdeki tüm olaylar arasındaki zamansal ilişkileri, P'in Q'e eşit veya eşitsiz görünmesine bağlı olarak ifadeyi değiştirmemizi gerektiren bir dilde çevirmeyi kabul edersek. Görelilik teorisinde yapılan budur. Ben, görelilikçi bir fizikçi olarak, sisteme içeriden bakıp P'i Q'e eşit olarak algıladıktan sonra, buradan çıkıyorum: kendimi sırayla hareketsiz varsayılan sonsuz sayıda sistemin içine yerleştirip S′ sisteminin bu durumda artan hızlarla hareket ettiğini varsaydığımda, P ile Q arasındaki eşitsizliğin arttığını görüyorum. O zaman, biraz önce eşzamanlı olan olayların artık ardışık hale geldiğini ve zaman içindeki aralıklarının giderek daha da büyüdüğünü söylüyorum. Ancak bu sadece bir uzlaşıdır, üstelik fizik yasalarının bütünlüğünü korumak istiyorsam gerekli bir uzlaşı. Çünkü tam da bu yasalar -elektromanyetizma yasalarını da içerecek şekilde- fiziksel eşzamanlılık ve ardışıklığın P ve Q yollarının görünür eşitliği veya eşitsizliğiyle tanımlanacağı varsayımı altında formüle edilmiştir. Ardışıklık ve eşzamanlılığın bakış açısına bağlı olduğunu söylemek, bu varsayımı aktarmak, bu tanımı hatırlatmak, bundan fazlasını yapmamaktır. Gerçek ardışıklık ve eşzamanlılıktan mı bahsediyoruz? Eğer gerçeği temsil eden olarak, fiziksel olguların matematiksel ifadesi için bir kez benimsenen her uzlaşıyı adlandırmayı kabul ederseniz, bu bir gerçekliktir. Öyle olsun; ama o zaman artık zamandan bahsetmeyelim; bunun süre ile ilgisi olmayan bir ardışıklık ve eşzamanlılık olduğunu söyleyelim; çünkü önceden kabul edilmiş ve evrensel olarak benimsenmiş bir uzlaşıya göre, bir önce ve sonranın bir bilinç tarafından -bu bilinç, iki sonsuz yakın an arasındaki aralığa eşdeğer sonsuz küçüklükte bir bilinç olsa bile- saptanmış veya saptanabilir olmadığı bir zaman yoktur. Gerçekliği matematiksel uzlaşıyla tanımlarsanız, uzlaşımsal bir gerçekliğiniz olur. Ama gerçek gerçeklik, algılanan veya algılanabilir olandır. Ve yine, gözlemcinin sistemin içinde mi dışında mı olduğuna bağlı olarak görünümü değişen bu çift yol PQ dışında, S′ sistemine ait algılanan ve algılanabilir her şey olduğu gibi kalır. Bu demektir ki S′ hareketsiz veya hareketli kabul edilebilir, fark etmez: gerçek eşzamanlılık orada eşzamanlılık olarak kalacaktır; ve ardışıklık da ardışıklık olarak.

¹ Elbette, hareket yönüne dik aynı düzlemde yer alan olaylarla ilgili olanlar hariç tutulur.

🇫🇷🧐 dilbilim S′'i hareketsiz bırakıp kendinizi sistemin içine yerleştirdiğinizde, optik olarak birbirine ayarlanmış saatlerin uyumuyla türetilen bilimsel eşzamanlılık, sezgisel veya doğal eşzamanlılıkla çakışıyordu; ve onu eşzamanlılık olarak adlandırmanızın tek nedeni, bu doğal eşzamanlılığı tanımanıza aracı olması, onun işareti olması, sezgisel eşzamanlılığa dönüştürülebilir olmasıydı. Şimdi, S′ hareketli varsayıldığında, iki eşzamanlılık türü artık çakışmıyor; doğal olan eşzamanlılık doğal eşzamanlılık olarak kalıyor; ancak sistemin hızı arttıkça, P ve Q yolları arasındaki eşitsizlik artıyor, oysa bilimsel eşzamanlılık tam da bu yolların eşitliğiyle tanımlanıyordu. Felsefeyle uğraşan zavallı filozofa acıyorsanız, gerçeklikle baş başa kalmış ve ondan başka bir şey bilmeyen bu filozof için ne yapmalısınız? Bilimsel eşzamanlılığa felsefe konuşurken en azından başka bir isim vermelisiniz. Onun için herhangi bir kelime uydurabilirsiniz, ama ona eşzamanlılık dememelisiniz, çünkü bu ismi sadece S′ hareketsiz varsayıldığında, doğal, sezgisel, gerçek bir eşzamanlılığın varlığını işaret etmesi nedeniyle almıştı ve şimdi insanlar bunun hâlâ bu varlığı işaret ettiğini düşünebilir. Üstelik siz bile bu kelimenin orijinal anlamının meşruiyetini ve önceliğini kabul etmeye devam ediyorsunuz, çünkü S′ size hareketli göründüğünde, sistemdeki saatlerin uyumundan bahsederken sadece bilimsel eşzamanlılığı düşünüyor gibi görünseniz bile, sürekli olarak diğerini, gerçek olanı devreye sokuyorsunuz; bunu sadece bir saat göstergesi ile ona "yakın" bir olay arasındaki "eşzamanlılığı" not ederek yapıyorsunuz (sizin için yakın, sizin gibi bir insan için yakın, ama algılayan ve bilgili bir mikrop için sonsuz derecede uzak). Yine de kelimeyi koruyorsunuz. Dahası, iki durumda ortak olan ve büyülü bir şekilde işleyen (bilim bize eski büyü gibi etki etmiyor mu?) bu kelime boyunca, bir eşzamanlılıktan diğerine, doğal eşzamanlılıktan bilimsel eşzamanlılığa bir gerçeklik aktarımı yapıyorsunuz. Sabitlikten harekete geçiş kelimenin anlamını ikiye böldüğünden, ikinci anlamın içine birincideki maddesellik ve sağlamlığın tamamını kaydırıyorsunuz. Felsefeciyi hataya karşı korumak yerine onu oraya çekmek istediğinizi söylerdim, ama fizikçi olarak kelimeyi iki anlamda kullanmanın avantajını bildiğim için bunu yapmıyorum: bu şekilde, bilimsel eşzamanlılığın başlangıçta doğal eşzamanlılık olduğunu ve düşünce sistemi yeniden hareketsiz hale getirirse her zaman öyle olabileceğini hatırlatıyorsunuz.

🇫🇷🧐 dilbilim Tek taraflı görelilik dediğimiz bakış açısından, mutlak bir Zaman ve mutlak bir saat vardır, ayrıcalıklı sistem S'de bulunan gözlemcinin Zamanı ve saatidir. Bir kez daha varsayalım ki S′, başlangıçta S ile çakışmış, sonra ikileme yoluyla ondan ayrılmıştır. S′'deki saatlerin, aynı yöntemlerle, optik sinyallerle birbirine ayarlanmaya devam ettiği, farklı saatler göstermeleri gerektiğinde aynı saati gösterdikleri söylenebilir; aslında ardışık olan durumlarda eşzamanlılık kaydediyorlar. Dolayısıyla, tek taraflı görelilik hipotezinde yer alırsak, S'in eşzamanlılıklarının, S′'in S'den çıkmasını sağlayan hareketin tek başına etkisiyle ikilisi S′'de dağıldığını kabul etmeliyiz. S′'deki gözlemciye bunlar korunmuş gibi görünür, ama artık ardışıklığa dönüşmüşlerdir. Buna karşılık, Einstein teorisinde ayrıcalıklı bir sistem yoktur; görelilik çift taraflıdır; her şey karşılıklıdır; S'deki gözlemci S′'de bir ardışıklık gördüğünde, S′'deki gözlemci de orada bir eşzamanlılık gördüğünde haklıdır. Ancak burada söz konusu olan, sadece iki yol P ve Q'in aldığı görünüme göre tanımlanan ardışıklıklar ve eşzamanlılıklardır: S'deki gözlemci hata yapmaz, çünkü P onun için Q'e eşittir; S′'deki gözlemci de hata yapmaz, çünkü S′ sistemindeki P ve Q onun için eşit değildir. Ancak, çift taraflı görelilik hipotezini kabul ettikten sonra, bilinçsizce tek taraflı göreliliğe geri dönülür, öncelikle matematiksel olarak eşdeğer oldukları için, sonra da birincisine göre düşünürken ikincisine göre hayal etmemek çok zor olduğu için. O zaman, gözlemci S′'in dışındayken P ve Q yolları eşitsiz göründüğünde, S′'deki gözlemci bu çizgileri eşit olarak nitelendirerek hata yapıyormuş gibi, S′ maddi sistemindeki olaylar iki sistemin ayrışmasında gerçekten dağılmış gibi yapılır, oysa bu sadece S′ dışındaki gözlemcinin, kendi koyduğu eşzamanlılık tanımına göre onları dağılmış ilan etmesidir. Eşzamanlılık ve ardışıklığın artık geleneksel hale geldiği, sadece ilkel eşzamanlılık ve ardışıklıktan, iki yol P ve Q'in eşitliği veya eşitsizliğine karşılık gelme özelliğini koruduğu unutulur. Üstelik o zaman bile bu eşitlik ve eşitsizlik, sistem içindeki bir gözlemci tarafından tespit edilmiş, dolayısıyla kesin, değişmezdi.

🇫🇷🧐 dilbilim İki bakış açısı arasındaki bu karışıklığın doğal ve hatta kaçınılmaz olduğu, Einstein'ın kendisinin bazı sayfalarını okurken kolayca ikna olunabilir. Einstein'ın bunu yapması gerekmediği anlamına gelmez; ama yaptığımız ayrım öyle bir niteliktedir ki, fizikçinin dili bunu ifade etmekte zar zor yeterli olur. Fizikçi için önemi yoktur, çünkü her iki kavram da matematiksel terimlerle aynı şekilde ifade edilir. Ancak filozof için çok önemlidir, çünkü bir hipoteze mi yoksa diğerine mi yerleştiğine bağlı olarak zamanı tamamen farklı şekilde temsil edecektir. Einstein'ın Özel ve Genel Görelilik Teorisi kitabında eşzamanlılığın göreliliğine ayırdığı sayfalar bu konuda aydınlatıcıdır. Gösteriminin özünü aktaralım:

Şekil 3 Tren Demiryolu Şekil 3

🇫🇷🧐 dilbilim Şekil 3'te gösterilen v hızıyla demiryolu boyunca hareket eden son derece uzun bir tren olduğunu varsayın. Bu trendeki yolcular treni referans sistemi olarak kabul etmeyi tercih edeceklerdir; tüm olayları trene göre rapor ederler. Demiryolundaki bir noktada meydana gelen herhangi bir olay, trendeki belirli bir noktada da meydana gelir. Eşzamanlılık tanımı trene göre de demiryoluna göre de aynıdır. Ancak şu soru ortaya çıkar: demiryoluna göre eşzamanlı olan iki olay (örneğin iki şimşek A ve B) trene göre de eşzamanlı mıdır? Hemen göstereceğiz ki cevap olumsuzdur.

🇫🇷🧐 dilbilim Raydaki iki şimşek A ve B'in eşzamanlı olduğunu söylerken şunu kastediyoruz: A ve B noktalarından çıkan ışık ışınları, ray boyunca ölçülen AB mesafesinin ortası M'te buluşur. Ancak A ve B olayları, trende de A ve B noktalarına karşılık gelir. Tren üzerinde A B vektörünün orta noktası M′ olsun. Bu M′ noktası, şimşeklerin çaktığı anda (raya göre sayılan an) M noktasıyla çakışır, ancak daha sonra çizim üzerinde trenin v hızıyla sağa doğru hareket eder.

🇫🇷🧐 dilbilim Eğer trendeki M′ konumundaki bir gözlemci bu hızla hareket etmeseydi, sürekli M'te kalırdı ve A ile B noktalarından gelen ışık ışınları ona aynı anda ulaşırdı, yani bu ışınlar tam üzerinde kesişirdi. Ama gerçekte o (raya göre) hareket eder ve B'ten gelen ışığa doğru ilerlerken, A'ten gelen ışıktan kaçar. Dolayısıyla gözlemci birincisini ikincisinden daha erken görecektir. Demiryolunu referans sistemi olarak alan gözlemciler, B şimşeğinin A şimşeğinden önce gerçekleştiği sonucuna varırlar.

🇫🇷🧐 dilbilim Böylece şu temel gerçeğe ulaşıyoruz: Ray'a göre eşzamanlı olaylar, trene göre artık eşzamanlı değildir ve bunun tersi de geçerlidir (eşzamanlılığın göreliliği). Her referans sisteminin kendi zamanı vardır; bir zaman belirtisinin anlamı ancak ölçüm için kullanılan karşılaştırma sistemini belirttiğinizde ortaya çıkar¹.

¹ Einstein, La Théorie de la Relativité restreinte et généralisée (trad. Rouvière), sayfa 21 ve 22.

🇫🇷🧐 dilbilim Bu pasaj bizi pek çok yanlış anlamanın kaynağı olan bir belirsizlikle yüz yüze getiriyor. Bunu dağıtmak için önce daha kapsamlı bir şekil çizelim (Şekil 4). Einstein'ın trenin yönünü oklarla gösterdiğine dikkat edin. Biz de yolun — ters — yönünü başka oklarla göstereceğiz. Çünkü tren ve yolun karşılıklı yer değiştirme halinde olduğunu unutmamalıyız.

Şekil 4 Tren Demiryolu Şekil 4

🇫🇷🧐 dilbilim Elbette, Einstein da yol boyunca ok çizmemekle bunu unutmuyor; bununla yolu referans sistemi olarak seçtiğini belirtiyor. Ama filozof, zamanın doğası hakkında net bir fikir edinmek isteyen, yol ve trenin aynı Gerçek Zaman'a sahip olup olmadığını — yani aynı yaşanmış veya yaşanabilir zamana — soran filozof, sürekli olarak iki sistem arasında seçim yapmak zorunda olmadığını hatırlamalıdır: her birine bilinçli bir gözlemci yerleştirecek ve her biri için yaşanmış zamanın ne olduğunu araştıracaktır. Öyleyse ek oklar çizelim. Şimdi trenin uçlarını işaretlemek için iki harf, A′ ve B′ ekleyelim: onlara özgü isimler vermeyerek, çakıştıkları Dünya noktalarının A ve B adlarını bırakarak, bir kez daha yol ve trenin mükemmel karşılıklılık rejiminden yararlandığını ve eşit bağımsızlığa sahip olduğunu unutma riskine giriyoruz. Son olarak, B′ ve A′'ye göre M'nın A ve B'ye göre konumlandığı gibi konumlanan A′B′ çizgisi üzerindeki herhangi bir noktayı genel olarak M′ olarak adlandıracağız. Şekil için işte bu kadar.

🇫🇷🧐 dilbilim Şimdi iki şimşeğimizi çakalım. Çıktıkları noktalar ne yere ne de trene aittir; dalgalar kaynağın hareketinden bağımsız olarak ilerler.

🇫🇷🧐 dilbilim Hemen görülüyor ki iki sistem birbirinin yerine geçebilir ve M′'de, karşılık gelen M noktasında olacak olanın aynısı gerçekleşecektir. Eğer M, AB'nin orta noktasıysa ve yolda eşzamanlılık M'de algılanıyorsa, trende de aynı eşzamanlılık B′A′'nin orta noktası olan M′'de algılanacaktır.

🇫🇷🧐 dilbilim Öyleyse, gerçekten algılanana, yaşanana bağlı kalırsak, trendeki gerçek bir gözlemciyi ve yoldaki gerçek bir gözlemciyi sorgularsak, tek ve aynı Zaman ile karşı karşıya olduğumuzu buluruz: yola göre eşzamanlılık, trene göre de eşzamanlılıktır.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak çift ok grubunu çizerek bir referans sistemi benimsemekten vazgeçtik; düşünceyle aynı anda hem rayda hem de trendeydik; fizikçi olmayı reddettik. Gerçekten de, evrenin matematiksel bir temsilini aramıyorduk: bu doğal olarak bir bakış açısından alınmalı ve matematiksel perspektif yasalarına uymalıdır. Gerçek olanı, yani gözlemlenen ve fiilen tespit edileni soruyorduk.

🇫🇷🧐 dilbilim Buna karşılık fizikçi için kendi gözlemledikleri vardır — bunu olduğu gibi not eder — ve sonra başkalarının olası gözlemlerini gözlemledikleri vardır: bunları kendi bakış açısına göre aktaracak, her evrenin fiziksel temsili bir referans sistemine göre rapor edilmelidir. Ama o zaman yapacağı notasyon artık algılanan veya algılanabilir hiçbir şeye karşılık gelmeyecektir; bu nedenle artık gerçek değil, sembolik olacaktır. Trendeki fizikçi, algılanan gerçekliği bilimsel olarak kullanılabilir bir temsile dönüştüren bir evrenin matematiksel görüşünü kendine verecektir. Yoldaki fizikçi, evrenin her şeyin aynı şekilde aktarıldığı matematiksel bir görüşünü kendine verecektir. Bu iki görüşte yer alan büyüklükler genellikle farklı olacaktır, ancak her ikisinde de büyüklükler arasındaki bazı ilişkiler, bizim doğa yasaları dediğimiz, aynı olacaktır ve bu özdeşlik, tam olarak iki temsilin tek ve aynı şeyin, bizim temsilimizden bağımsız bir evrenin temsilleri olduğu gerçeğini yansıtır.

🇫🇷🧐 dilbilim O halde, M noktasındaki fizikçi ne görecek? İki şimşeğin eşzamanlılığını gözlemleyecek. Fizikçimiz aynı anda M′ noktasında olamaz. Yapabileceği tek şey, M′ noktasında iki şimşek arasında eşzamanlılık olmadığına dair ideal bir gözlem olduğunu varsaymaktır. İnşa edeceği evren tasviri, benimsediği referans sisteminin Dünya'ya bağlı olması gerçeğine dayanır: dolayısıyla tren hareket halindedir; M′ noktasında iki şimşeğin eşzamanlılığını gözlemlemek mümkün değildir. Açıkçası, M′ noktasında hiçbir şey gözlemlenemez, çünkü bunun için M′ noktasında bir fizikçi bulunması gerekirdi, oysa varsayıma göre dünyadaki tek fizikçi M noktasındadır. M′ noktasında yalnızca M noktasındaki gözlemcinin yaptığı bir notasyon vardır, bu da aslında eşzamanlılık olmadığının kaydıdır. Ya da, tercih edilirse, M′ noktasında yalnızca M noktasındaki fizikçinin zihninde var olan, hayali bir fizikçi vardır. Bu durumda fizikçi Einstein gibi yazacaktır: Raylara göre eşzamanlı olan, trene göre eşzamanlı değildir. Ve buna hakkı vardır, şunu eklediği sürece: fizik rayın bakış açısından inşa edildiği için. Ayrıca şunu da eklemek gerekir: Trene göre eşzamanlı olan, rayın bakış açısından inşa edilen fiziğe göre eşzamanlı değildir. Ve son olarak şunu söylemek gerekir: Hem rayın hem de trenin bakış açısını benimseyen, trendeki eşzamanlılığı ray üzerindeki eşzamanlılıkla aynı şekilde not eden bir felsefe, artık kısmen algılanan gerçeklikte kısmen bilimsel inşada değil; tamamen gerçeklik içindedir ve aslında Einstein'ın karşılıklı hareket fikrini tamamen benimsemiştir. Ancak bu fikir, bütünlüklü haliyle, artık fiziksel değil felsefidir. Bunu fizikçinin diline çevirmek için, tek taraflı görelilik hipotezi dediğimiz şeye geçici olarak yerleşmek gerekir. Ve bu dil zorunlu olduğundan, bir an için bu hipotezi benimsediğimizin farkına varmayız. O zaman, hepsi aynı düzlemde, hepsi gerçek olan çok sayıda Zaman olduğundan söz ederiz. Ancak gerçek şu ki, bunlardan biri diğerlerinden kökten farklıdır. Gerçektir, çünkü fizikçi tarafından gerçekten yaşanır. Diğerleri ise yalnızca düşünülmüş, yardımcı, matematiksel, sembolik zamanlardır.

Şekil 5 Şekil 5

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak belirsizlik o kadar giderilmesi zor ki, çok fazla noktadan saldırmak mümkün değil. Bu nedenle (Şek. 5), S′ sisteminde, hareket yönünü gösteren bir düz çizgi üzerinde, N′ noktasının M′ ve P′ noktalarına aynı l uzaklıkta olduğu üç noktayı ele alalım. N′ noktasında bir kişi olduğunu varsayalım. M′, N′, P′ noktalarının her birinde, o yerin tarihini oluşturan bir dizi olay gerçekleşir. Belirli bir anda, kişi N′ noktasında kesin bir olayı algılar. Ancak M′ ve P′ noktalarında gerçekleşen, o olayla aynı anda olan olaylar da belirli midir? Hayır, Görelilik Teorisine göre. S′ sisteminin hangi hızda olduğuna bağlı olarak, M′ noktasında ve P′ noktasında, N′ noktasındaki olayla aynı anda gerçekleşecek olay aynı olmayacaktır. Dolayısıyla, N′ noktasındaki kişinin şimdiki zamanını, sisteminin tüm noktalarında o anda gerçekleşen tüm eşzamanlı olaylardan oluşan bir bütün olarak düşünürsek, bunun yalnızca bir kısmı belirlenmiştir: bu, kişinin bulunduğu N′ noktasında gerçekleşen olaydır. Geri kalanı belirsizdir. Kişimizin şimdiki zamanının bir parçası olan M′ ve P′ noktalarındaki olaylar, S′ sistemine hangi hızın atandığına, hangi referans sistemine bağlandığına göre şöyle veya böyle olacaktır. v hızını verelim. Biliyoruz ki, saatler uygun şekilde ayarlandığında ve dolayısıyla üç noktada da eşzamanlılık olduğunda, S referans sistemindeki gözlemci M′ noktasındaki saatin ilerlediğini ve P′ noktasındaki saatin N′ noktasındakine göre geri kaldığını görür; ilerleme ve geri kalma S′ sisteminin saniyeleri cinsinden lvc2 kadardır. Dolayısıyla, sistem dışındaki gözlemci için, N′ noktasındaki gözlemcinin şimdiki zamanının yapısına, M′ noktasının geçmiş tarihinden ve P′ noktasının gelecek tarihinden parçalar girer. M′ noktasının geçmiş tarihindeki olayların tümü M′H′ boyunca, P′ noktasının gelecek tarihindeki olayların tümü P′K′ boyunca sıralandığı varsayılsın. N′ noktasından geçen ve sistem dışındaki gözlemciye göre sırasıyla M′ noktasının geçmişinde ve P′ noktasının geleceğinde, zaman olarak lvc2 uzaklıkta bulunan E′ ve F′ olaylarını birleştiren düz çizgiye eşzamanlılık çizgisi diyebiliriz. Bu çizginin, sistemin hızı arttıkça M′N′P′ çizgisinden o kadar saptığını görüyoruz.

Bölüm 7.7.

Minkowski Şeması

🇫🇷🧐 dilbilim Burada yine Görelilik Teorisi ilk bakışta paradoksal bir görünüm alır ve hayal gücünü etkiler. N′ noktasındaki kişimizin bakışı, eğer P′ noktasından onu ayıran mesafeyi anlık olarak aşabilseydi, orada o yerin geleceğinin bir parçasını göreceği fikri hemen akla gelir, çünkü oradadır, çünkü o kişinin şimdiki zamanıyla eşzamanlı olan o geleceğin bir anıdır. Böylece P′ noktasındaki bir sakine tanık olacağı olayları önceden bildirebilirdi. Kuşkusuz, bu uzaktan anlık görüş fiilen mümkün değildir; ışık hızından daha yüksek bir hız yoktur. Ancak kişi düşüncede anlık bir görüş hayal edebilir ve bu, P′ noktasının geleceğindeki lvc2 zaman aralığının, o yerin şimdiki zamanı karşısında önceden var olduğunu, önceden biçimlendirildiğini ve dolayısıyla önceden belirlendiğini düşünmek için yeterlidir. — Burada bir serap etkisi olduğunu göreceğiz. Ne yazık ki, Görelilik teorisyenleri bunu dağıtmak için hiçbir şey yapmadılar. Tam tersine, onu güçlendirmekten hoşlandılar. Minkowski'nin Uzay-Zaman kavramını analiz etme zamanı henüz gelmedi, Einstein tarafından benimsenen bu kavram. Çok zekice bir şema ile ifade edilmiştir, dikkat etmezsek içinde az önce belirttiğimiz şeyi okuma riski taşırız, üstelik Minkowski ve takipçileri bunu fiilen okumuştur. Bu şemaya henüz bağlanmadan (şu an için vazgeçebileceğimiz bir dizi açıklamayı gerektirecektir), Minkowski'nin düşüncesini az önce çizdiğimiz daha basit şekil üzerinden ifade edelim.

🇫🇷🧐 dilbilim Eşzamanlılık çizgimiz E′N′F′'ı ele alırsak, başlangıçta M′N′P′ ile çakıştığını, ancak S′ sisteminin hızı v, referans sistemi S'e göre arttıkça ondan uzaklaştığını görürüz. Ancak bu uzaklaşma sonsuza kadar sürmez. Bildiğimiz gibi, ışık hızından daha yüksek bir hız yoktur. Dolayısıyla, lvc2'ye eşit olan M′E′ ve P′F′ uzunlukları lc'ı aşamaz. Bu uzunluğa sahip olduklarını varsayalım. Bize söylendiğine göre, E′'ın ötesinde E′H′ yönünde bir mutlak geçmiş bölgesi ve F′'ın ötesinde F′K′ yönünde bir mutlak gelecek bölgesi olacaktır; bu geçmişten veya gelecekten hiçbir şey, N′'daki gözlemcinin şimdiki zamanının parçası olamaz. Ancak, buna karşılık, M′E′ aralığının veya P′F′ aralığının hiçbir anı, N′'da olup bitenlere göre mutlak olarak önce veya sonra değildir; geçmiş ve geleceğin tüm bu ardışık anları, isterseniz, N′'daki olayla eşzamanlı olacaktır; S′ sistemine uygun hızı atamak, yani buna göre referans sistemini seçmek yeterlidir. M′'da lc geçmiş bir aralıkta olmuş her şey, M′N′P′'da lc akacak bir aralıkta olacak her şey, N′'daki gözlemcinin kısmen belirsiz şimdiki zamanına girebilir: seçim, sistemin hızına bağlıdır.

🇫🇷🧐 dilbilim Üstelik, N′'daki gözlemcinin, eğer anında uzaktan görüş yeteneği olsaydı, P′'daki gözlemci için P′'ın geleceği olacak şeyi P′'da şimdiki zaman olarak göreceğini ve aynı şekilde anında telepati ile P′'da ne olacağını oraya bildirebileceğini, Görelilik teorisyenleri örtük olarak kabul etmişlerdir, çünkü böyle bir durumun sonuçları konusunda bizi temin etme gereği duymuşlardır¹. Aslında, bize gösterdikleri gibi, N′'daki gözlemci, M′'daki gözlemci için geçmiş olan veya P′'daki gözlemci için P′'ın geleceği olan şeyin kendi şimdiki zamanındaki bu içkinliğini asla kullanmayacaktır; M′ ve P′ sakinlerini bundan asla yararlandırmayacak veya zarar vermeyecektir; çünkü hiçbir mesaj ışık hızından daha yüksek bir hızla iletilemez, hiçbir nedensellik işleyemez; öyle ki, N′'daki kişi, yine de kendi şimdiki zamanının parçası olan P′'ın geleceğinden haberdar olamaz ve bu geleceği hiçbir şekilde etkileyemez: bu gelecek orada olsa bile, N′'daki kişinin şimdiki zamanına dahil olsa bile; onun için pratikte var olmayan bir şey olarak kalır.

¹ Bu konuda bakınız: Langevin, Le temps, l'espace et la causalité. Bulletin de la Société française de philosophie, 1912 ve Eddington. Espace, temps et gravitation, çev. Rossignol, s61-66.

🇫🇷🧐 dilbilim Bakalım burada bir serap etkisi olmasın. Daha önce yaptığımız bir varsayıma geri dönelim. Görelilik teorisine göre, bir sistemde meydana gelen olaylar arasındaki zamansal ilişkiler, yalnızca o sistemin hızına bağlıdır, olayların doğasına değil. Dolayısıyla, S′'i S ile aynı tarihi yaşayan ve başlangıçta onunla çakışan S'in bir kopyası yaparsak, ilişkiler aynı kalacaktır. Bu varsayım işleri çok kolaylaştıracaktır ve gösterimin genelliğine hiçbir zararı olmayacaktır.

🇫🇷🧐 dilbilim Dolayısıyla, S sisteminde, S′'in S'ten ayrıldığı anda, ikileme yoluyla M′N′P′ çizgisinin çıktığı bir MNP çizgisi vardır. Varsayıma göre, M′ ve M'ye yerleştirilmiş iki gözlemci, iki özdeş sistemin iki karşılık gelen yerinde bulunduklarından, her biri yerin aynı tarihine, orada gerçekleşen aynı olaylar dizisine tanık olur. Aynı şey, N ve N′'deki iki gözlemci ve P ile P′'deki gözlemciler için de geçerlidir, her biri yalnızca bulunduğu yeri dikkate aldığı sürece. Herkesin hemfikir olduğu nokta budur. Şimdi, özellikle N ve N′'deki iki gözlemciyle ilgileneceğiz, çünkü söz konusu olan, çizginin bu orta noktalarında gerçekleşenlerle eşzamanlılıktır¹.

¹ Akıl yürütmeyi basitleştirmek için, bundan sonraki her şeyde, aynı olayın S ve S′ olan ve birinin diğerinin kopyası olduğu iki sistemde N ve N′ noktalarında gerçekleşmekte olduğunu varsayacağız. Başka bir deyişle, S′ sisteminin hızını v anında, ani bir sıçramayla, ara hızlardan geçmeden kazanabildiğini kabul ederek, iki sistemin ayrıştığı tam anı N ve N′ olarak ele alıyoruz. N ve N′'deki iki kişinin ortak şimdiki zamanını oluşturan bu olay üzerine dikkatimizi sabitliyoruz. v hızını artırdığımızı söylediğimizde, bununla işleri yerine oturttuğumuzu, iki sistemi tekrar çakıştırdığımızı, dolayısıyla N ve N′'deki kişileri tekrar aynı olaya tanık ettirdiğimizi ve ardından iki sistemi, S′'e yine anında, öncekinden daha yüksek bir hız vererek ayırdığımızı kastediyoruz.

🇫🇷🧐 dilbilim N'daki gözlemci için, M ve P'da onun şimdiki zamanıyla eşzamanlı olan şey tamamen belirlidir, çünkü sistem varsayıma göre hareketsizdir.

🇫🇷🧐 dilbilim N′'daki gözlemciye gelince, S′ sistemi S ile çakıştığında, M′ ve P′'da onun şimdiki zamanıyla eşzamanlı olan şey de belirlenmişti: M ve P'da N'ın şimdiki zamanıyla eşzamanlı olan aynı iki olaydı.

🇫🇷🧐 dilbilim Şimdi, S′ S'ye göre hareket ediyor ve örneğin artan hızlar alıyor. Ancak S′'in içindeki N′'deki gözlemci için bu sistem hareketsizdir. S ve S′ sistemleri mükemmel karşılıklılık durumundadır; çalışma kolaylığı için, bir fizik inşa etmek için, birini veya diğerini referans sistemi olarak sabitledik. N'deki gerçek, etten kemikten bir gözlemcinin gözlemlediği her şey, sisteminin içinde kendinden uzak herhangi bir noktada anında, telepatik olarak gözlemleyeceği her şey, N′'ye yerleştirilmiş gerçek, etten kemikten bir gözlemci tarafından S′'in içinde aynı şekilde görülecektir. Dolayısıyla, N′'deki gözlemcinin şimdiki zamanına gerçekten giren M′ ve P′ yerlerinin tarihinin kısmı onun için, eğer anında uzaktan görüş yeteneği olsaydı M′ ve P′'da göreceği şey, belirlenmiş ve değişmezdir, S′'in hızı S sisteminin içindeki gözlemcinin gözünde ne olursa olsun. Bu, N'deki gözlemcinin M ve P'da göreceğinin ta kendisidir.

🇫🇷🧐 dilbilim Şunu da ekleyelim ki, S′'ın saatleri, N′'daki gözlemci için, S'ın saatlerinin N'daki gözlemci için olduğu gibi kesinlikle işler, çünkü S ve S′ karşılıklı yer değiştirme durumundadır ve bu nedenle birbirinin yerine geçebilir. M, N, P'da bulunan ve optik olarak birbirine ayarlanmış saatler aynı saati gösterdiğinde ve o zaman tanım gereği, görecelike göre bu noktalarda gerçekleşen olaylar arasında eşzamanlılık olduğunda, S′'ın karşılık gelen saatleri için de aynı durum geçerlidir ve o zaman yine tanım gereği, M′, N′, P′'da gerçekleşen olaylar arasında eşzamanlılık vardır — bu olaylar sırasıyla ilk olaylarla özdeştir.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak, S'i referans sistemi olarak sabitleştirir sabitleştirmez şu olur: S sistemi artık hareketsizdir ve içindeki saatler, her zamanki gibi, sistemin hareketsiz olduğu varsayımıyla optik olarak ayarlanmıştır. Eşzamanlılık artık mutlak bir şeydir; yani, sistem içindeki gözlemciler tarafından, N ve P noktaları arasındaki optik sinyallerin gidiş ve dönüşte aynı yolu kat ettiği varsayımıyla saatler ayarlandığından, bu varsayım S'in referans sistemi olarak seçilmesi ve kesin olarak sabitlenmesiyle pekişir.

🇫🇷🧐 dilbilim Fakat tam da bu nedenle, S′ hareket eder; ve S'deki gözlemci, N′ ve P′'deki iki saatin (S′'deki gözlemcinin gidiş ve dönüşte aynı yolu kat ettiklerini varsaydığı ve hâlâ varsaydığı) artık eşit olmayan yollar kat ettiğini fark eder - bu eşitsizlik, S′'in hızı arttıkça daha da büyür. Kendi tanımı gereği (çünkü S'deki gözlemcinin görelilikçi olduğunu varsayıyoruz), S′ sisteminde aynı saati gösteren saatler onun gözünde eşzamanlı olayları işaretlemez. Bunlar, kendi sisteminde onun için eşzamanlı olaylardır; tıpkı N′'deki gözlemci için kendi sisteminde eşzamanlı olmaları gibi. Ancak, N'deki gözlemciye göre, S′ sisteminde artık ardışık görünürler; daha doğrusu onun tarafından ardışık olarak not edilmesi gerektiği görünür, çünkü eşzamanlılık için verdiği tanım budur.

🇫🇷🧐 dilbilim Böylece, S′'in hızı arttıkça, N'deki gözlemci, kendi sisteminde ve S′ sistemindeki bir gözlemci için eşzamanlı olan, bu noktalarda gerçekleşen olayları - onlara atadığı numaralarla - M′ noktasının geçmişine daha uzağa ve P′ noktasının geleceğine daha ileriye iter. Bu arada, S′'deki somut gözlemciden artık söz edilmez; içeriği, en azından bilinci, gizlice boşaltılmıştır; gözlemciden sadece gözlemlenene dönüşmüştür, çünkü tüm bilimi inşa eden fizikçi olarak N'deki gözlemci yüceltilmiştir. Bu nedenle, v arttıkça, fizikçimiz N′'deki bir gözlemcinin gerçekten bilinçli olan şimdisinin parçası olan ve dolayısıyla kendisinin de parçası olan olayı - ister M′ ister P′'de olsun - M′ yerinin geçmişinde giderek daha geriye, P′ yerinin geleceğinde giderek daha ileriye not eder. Dolayısıyla, örneğin P′ yerinde, sistemin artan hızlarıyla sırayla gözlemcinin N′'deki gerçek şimdisine giren çeşitli olaylar yoktur. Ancak P′ yerindeki aynı olay, sistemin hareketsiz olduğu varsayımında N′'deki gözlemcinin şimdisinin parçasıdır, N'deki gözlemci tarafından N′'deki gözlemcinin giderek daha uzak bir geleceğine ait olarak not edilir, çünkü S′ sisteminin hareketi artar. N'deki gözlemci böyle not etmese, fiziksel evren kavrayışı tutarsız olurdu, çünkü bir sistemde gerçekleşen olaylar için kaydettiği ölçümler, sistemin hızına göre değişmesi gereken yasaları yansıtırdı: böylece, kendininkine özdeş, her noktasının karşılık gelen noktasıyla aynı geçmişe sahip olduğu bir sistem (en azından elektromanyetizma açısından) kendi yasalarıyla yönetilmezdi. Ancak bu şekilde not ederek, N sistemini hareketsiz bırakıp S′ adı altında hareket ettirdiğinde, olaylar arasındaki eşzamanlılığı eğmek zorunda olduğunu ifade etmekten başka bir şey yapmaz. Bu her zaman aynı eşzamanlılıktır; S′ sisteminin içindeki bir gözlemciye öyle görünürdü. Ancak N noktasından perspektifle ifade edildiğinde, ardışıklık biçiminde kıvrılmış olmalıdır.

🇫🇷🧐 dilbilim Bu nedenle, N′'deki gözlemcinin şimdisinin içinde P′ yerinin geleceğinin bir parçasını tutabildiği, ancak onu ne algılayabildiği ne de etkileyebildiği ve dolayısıyla bu geleceğin onun için yokmuş gibi olduğu konusunda bizi rahatlatmanın hiçbir faydası yoktur. Biz çok sakiniz: içeriği boşaltılmış N′'deki gözlemcimizi canlandıramayız, onu bilinçli bir varlığa ve özellikle bir fizikçiye dönüştüremeyiz, çünkü P′ yerindeki olay, gelecekte sınıflandırdığımız, o yerin şimdisi haline gelirdi. Özünde, N'deki fizikçinin burada güvenceye ihtiyacı var ve kendini güvenceye alıyor. P noktasındaki olayı böyle numaralandırarak, onu o noktanın geleceğinde ve N′'deki gözlemcinin şimdisinde konumlandırarak, sadece bilimin gerekliliklerini karşılamakla kalmadığını, aynı zamanda ortak deneyimle de tamamen uyumlu olduğunu kendine kanıtlaması gerekiyor. Ve bunu kendine kanıtlamakta zorlanmaz, çünkü benimsediği perspektif kurallarına göre her şeyi temsil ettiğinden, gerçeklikte tutarlı olan şey temsilde de öyle kalır. Işık hızından daha yüksek bir hız olmadığını, ışık hızının tüm gözlemciler için aynı olduğunu vb. söylemesine neden olan aynı mantık, onu N′'deki gözlemcinin şimdisinin parçası olan, aynı zamanda kendi şimdisinin de parçası olan ve P yerinin şimdine ait olan bir olayı P′ yerinin geleceğinde sınıflandırmaya zorlar. Açıkça söylemek gerekirse, şöyle ifade etmeliydi: Olayı P′ yerinin geleceğine yerleştiriyorum, ancak onu gelecekteki zaman aralığı lc içinde bıraktığım ve daha ileriye ertelemediğim sürece, N′'deki kişiyi P′'de ne olacağını algılayabilen ve oranın sakinlerine bildirebilen biri olarak asla temsil etmem gerekmez. Ancak olaylara bakış açısı ona şunu söyletir: N′'deki gözlemci şimdisinde P′ yerinin geleceğinden bir şeylere sahip olsa da, onu ne algılayabilir ne de herhangi bir şekilde etkileyebilir veya kullanabilir. Bundan kesinlikle hiçbir fiziksel veya matematiksel hata çıkmaz; ancak fizikçinin sözünü ciddiye alan filozofun yanılsaması büyük olur.

🇫🇷🧐 dilbilim Bu nedenle, N′'deki gözlemci için mutlak geçmiş veya mutlak gelecek olarak kalmaya razı olduğumuz olayların yanında, M′ ve P′'de, sistemin uygun hızla hareket ettiği varsayıldığında gözlemcinin şimdisine girecek, geçmiş ve gelecek olayların tümünü içeren bir dizi yoktur. Bu noktaların her birinde, sistemin hızı ne olursa olsun, N′'deki gözlemcinin gerçek şimdisinin parçası olan tek bir olay vardır: bu, M ve P'de N'deki gözlemcinin şimdisinin parçası olan olayın ta kendisidir. Ancak bu olay, sisteme atfedilen hıza bağlı olarak, M′'in geçmişinde daha çok veya daha az geride, P′'in geleceğinde daha çok veya daha az ileride not edilecektir. M′ ve P′'de, her zaman, N′'deki bu noktada bulunan Paul'un şimdiyi oluşturan belirli bir olayla birlikte aynı olay çifti vardır. Ancak bu üç olayın eşzamanlılığı, Pierre Paul'u temsil ederken, hareketin aynasında bakıldığında geçmiş-şimdi-gelecek biçiminde kıvrılmış görünür.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak yaygın yorumdaki yanılsama o kadar zor ortadan kaldırılır ki, başka bir açıdan saldırmak faydalı olacaktır. Sistem S′'in, S sisteminin bir kopyası olduğunu ve aniden hız kazandığını tekrar varsayalım. Pierre ve Paul N noktasında birleşikti: şimdi, aynı anda, N ve N′'te ayrılarak hâlâ çakışıyorlar. Şimdi, Pierre'in kendi S sistemi içinde, herhangi bir mesafeden anlık görüş yeteneğine sahip olduğunu hayal edelim. Eğer S′ sistemine verilen hareket, N′'te olanları (ve dolayısıyla N'te olanları, çünkü iki sistemin ayrılması tam o anda gerçekleşir) P′ yerinin geleceğinde bulunan bir olayla gerçekten eşzamanlı kılsaydı, Pierre, P yerinin geleceğindeki bir olaya tanık olurdu; bu olay, söz konusu Pierre'in şu andaki bilincine daha sonra girecekti: kısacası, S′ sistemi aracılığıyla, kendi S sisteminin geleceğini, bulunduğu N noktası için değil, ama uzak bir P noktası için okurdu. Ve S′ sistemine verilen hız ne kadar büyük olursa, bakışı P noktasının geleceğine o kadar uzağa dalardı. Anlık iletişim araçları olsaydı, P yerindeki sakine orada ne olacağını, bunu P′'te gördüğü için bildirirdi. Ama hiç de öyle değil. P′'te, P′ yerinin geleceğinde gördüğü şey, tam olarak P'te, P yerinin şimdisinde gördüğü şeydir. S′ sisteminin hızı ne kadar büyükse, P′ yerinin geleceğinde P'te gördüğü şey o kadar uzakta olur, ama yine de her zaman P noktasının aynı şimdisidir. Uzaktan ve gelecekteki görüş ona hiçbir şey öğretmez. P yerinin şimdiki zamanı ile P′'in buna özdeş geleceği arasındaki zaman aralığında hiçbir şey için yer bile yoktur: sanki aralık sıfırmış gibi her şey olur. Ve gerçekten de sıfırdır: genişletilmiş bir hiçliktir. Ama bir zihinsel optik olgusuyla bir aralık görünümü alır, tıpkı göz küresine baskı yapıldığında nesneyi kendinden ayırıp çift gösterdiğimiz gibi. Daha kesin olarak, Pierre'in S′ sistemine dair edindiği görüş, S sisteminin Zamanda yan yatmış halinden başka bir şey değildir. Bu yan görüş, S sistemindeki M, N, P noktalarından geçen eşzamanlılık çizgisinin, S′ sisteminde, S'nin kopyası olarak, S′'in hızı arttıkça giderek daha eğik görünmesine neden olur: M'te gerçekleşenin kopyası böylece geçmişe itilir, P'te gerçekleşenin kopyası geleceğe fırlatılır; ama özünde, bu sadece bir zihinsel bükülme etkisidir. Şimdi, S'nin kopyası olan S′ sistemi için söylediklerimiz, aynı hıza sahip herhangi başka bir sistem için de geçerli olurdu; çünkü, bir kez daha, S′ içindeki olayların zamansal ilişkileri, Görelilik teorisine göre, sistemin hızının büyüklüğünden etkilenir, ama sadece ondan. Öyleyse S′'in, S'nin kopyası değil, herhangi bir sistem olduğunu varsayalım. Görelilik teorisinin tam anlamını bulmak istiyorsak, S′'in önce S ile çakışmadan onunla birlikte durduğunu, sonra hareket ettiğini düşünmeliyiz. Eşzamanlılığın harekette de eşzamanlılık olarak kaldığını, ama bu eşzamanlılığın S sisteminden bakıldığında basitçe yan yatırıldığını buluruz: M′, N′, P′ noktaları arasındaki eşzamanlılık çizgisi, N′ etrafında belli bir açıyla dönmüş gibi görünür, öyle ki bir ucu geçmişte gecikiyormuş, diğer ucu geleceği öngörüyormuş gibi olur.

🇫🇷🧐 dilbilim Zamanın yavaşlaması ve eşzamanlılığın bozulması üzerinde ısrar ettik. Geriye boyuna büzülme kalıyor. Bunun sadece bu çifte zamansal etkinin uzamsal tezahürü olduğunu birazdan göstereceğiz. Ama şimdiden kısaca değinebiliriz. Şöyle ki (şekil 6), hareketli sistem S′'te iki nokta A′ ve B′ vardır; bunlar sistemin yolculuğu sırasında, S′'in bir kopyası olduğu durağan sistem S'teki iki nokta A ve B üzerine konarlar.

Şekil 6 Şekil 6

🇫🇷🧐 dilbilim Bu iki çakışma gerçekleştiğinde, S′'e bağlı gözlemciler tarafından doğal olarak ayarlanmış olan A′ ve B′'deki saatler aynı saati gösterir. S'e bağlı gözlemci, böyle bir durumda B′'deki saatin A′'deki saate göre geride kaldığını düşünerek, B′'nin B ile çakışmasının, A′'in A ile çakışmasından sonra gerçekleştiği sonucuna varır ve dolayısıyla A′B′'nin AB'den daha kısa olduğunu düşünür. Gerçekte ise bunu yalnızca şu anlamda "bilir": Az önce açıkladığımız perspektif kurallarına uymak için, B′'nin B ile çakışmasına, A′'in A ile çakışmasına kıyasla bir gecikme atfetmek zorunda kalmıştır, çünkü A′ ve B′'deki saatler her iki çakışma için de aynı saati göstermektedir. Dolayısıyla, çelişkiye düşmemek için A′B′'ye AB'den daha kısa bir uzunluk atfetmesi gerekir. Üstelik S′'deki gözlemci de simetrik olarak akıl yürütecektir. Ona göre kendi sistemi hareketsizdir; sonuç olarak S, S′'ün az önce takip ettiği yönün tersi yönde hareket ediyor gibi görünür. A'deki saat, B'deki saate göre geride kalıyor gibi görünür. Dolayısıyla, A ve B'deki saatler her iki çakışma anında da aynı saati gösteriyorlarsa, A'nin A′ ile çakışmasının, B'nin B′ ile çakışmasından sonra gerçekleşmiş olması gerekir. Buradan da AB'nin A′B′'den daha küçük olması gerektiği sonucu çıkar. Şimdi, AB ve A′B′ gerçekten aynı büyüklüğe sahip midir? Bir kez daha tekrarlayalım: Burada gerçek olarak algılanan veya algılanabilir olanı kastediyoruz. Bu nedenle, S ve S′'deki gözlemcileri, yani Pierre ve Paul'ü ele almalı ve her birinin iki büyüklüğe ilişkin görüşlerini karşılaştırmalıyız. Her biri, yalnızca görülmek yerine gördüğünde, referans alan değil de referans alınan olduğunda, kendi sistemini hareketsiz kılar. Her biri, ele aldığı uzunluğu hareketsiz halde kabul eder. Karşılıklı yer değiştirme halinde olan ve S′, S'ün bir kopyası olduğundan birbirinin yerine geçebilen iki sistem söz konusu olduğundan, S'deki gözlemcinin AB'e ilişkin görüşü, S′'deki gözlemcinin A′B′'e ilişkin görüşüyle aynıdır. İki uzunluk olan AB ve A′B′'nin eşitliğini daha kesin, daha mutlak bir şekilde nasıl onaylayabiliriz? Eşitlik, ölçümün her türlü geleneğinden üstün, mutlak bir anlamı ancak karşılaştırılan iki terimin özdeş olduğu durumda kazanır; ve onları birbirinin yerine geçebilir varsaydığımız andan itibaren özdeş olarak ilan ederiz. Dolayısıyla, Görelilik kuramında, uzamın gerçekten büzülmesi, zamanın yavaşlaması veya eşzamanlılığın etkin bir şekilde parçalanması kadar imkansızdır. Ancak, bir referans sistemi benimsenip böylece hareketsiz kılındığında, diğer sistemlerde olup biten her şey, perspektife uygun olarak, referans alınan sistemin hızı ile varsayımsal olarak sıfır olan referans alan sistemin hızı arasındaki büyüklükler ölçeğinde var olan daha az veya daha çok önemli mesafeye göre ifade edilmelidir. Bu ayrımı gözden kaçırmayalım. Jean ve Jacques'i, birinin ön planda diğerinin arka planda olduğu tablodan canlı canlı çıkarırsak, Jacques'a cüce boyutunu vermekten kaçınalım. Ona da, Jean'a verdiğimiz gibi, normal boyutu verelim.

Bölüm 7.8.

Tüm Paradoksların Kökenindeki Karışıklık

🇫🇷🧐 dilbilim Özetlemek için, yalnızca Dünya'ya bağlı fizikçimizin başlangıçtaki varsayımına dönmemiz yeterli: Michelson-Morley deneyini tekrar tekrar yapan fizikçi. Ancak onu şimdi, özellikle gerçek dediğimiz şeyle, yani algıladığı veya algılayabileceği şeyle ilgilenir halde düşüneceğiz. Fizikçi olarak kalmaya devam ediyor, şeylerin bütünlüğü hakkında tutarlı bir matematiksel temsil elde etme gerekliliğini gözden kaçırmıyor. Ancak filozofa görevinde yardımcı olmak istiyor; ve bakışı hiçbir zaman sembolik olanla gerçek olanı, kavrananla algılananı ayıran hareketli sınır çizgisinden ayrılmıyor. Dolayısıyla "gerçeklik" ve "görünüş", "doğru ölçümler" ve "yanlış ölçümler" hakkında konuşacak. Kısacası, Görelilik dilini benimsemeyecek. Ancak kuramı kabul edecek. Bize bu yeni fikrin eski dildeki çevirisini sunması, önceden kabul ettiğimiz şeyi ne ölçüde koruyabileceğimizi, ne ölçüde değiştirmemiz gerektiğini daha iyi anlamamızı sağlayacak.

🇫🇷🧐 dilbilim Böylece, aletini 90 derece döndürdüğünde, yılın hiçbir döneminde girişim saçaklarının yer değiştirdiğini gözlemlemez. Işık hızı böylece tüm yönlerde aynıdır, Dünya'nın herhangi bir hızı için aynıdır. Bu olgu nasıl açıklanır?

🇫🇷🧐 dilbilim Fizikçimiz şöyle diyecektir: Olgu tamamen açıklanmıştır. Zorluk, sorun yalnızca hareket halindeki bir Dünya'dan söz edildiği için ortaya çıkar. Ama neye göre hareket? Yaklaştığı veya uzaklaştığı sabit nokta nerede? Bu nokta keyfi olarak seçilmiş olmaktan başka bir şey olamaz. O zaman Dünya'nın bu nokta olmasına karar vermekte ve onu bir şekilde kendisine başvurmakta özgürüm. İşte hareketsiz ve sorun ortadan kalkıyor.

🇫🇷🧐 dilbilim Yine de içimde bir kuşku var. Mutlak hareketsizlik kavramının bir şekilde anlam kazanması ve bir yerde kesin olarak sabit bir referans noktası ortaya çıkması halinde ne kadar şaşkınlık yaşardım? Hatta o kadar uzağa gitmeden, yalnızca yıldızlara bakmam yeterli; Dünya'ya göre hareket halindeki cisimler görüyorum. Bu dünya dışı sistemlerden birine bağlı bir fizikçi, benimle aynı akıl yürütmeyi yaparak, kendisini de hareketsiz görecek ve haklı olacaktır: bu nedenle bana, mutlak hareketsiz bir sistemin sakinlerinin sahip olabileceği taleplerle aynı talepleri yöneltecektir. Ve bana, onların söyleyeceği gibi, yanıldığımı, ışığın yayılma hızının tüm yönlerde eşit olmasını hareketsizliğimle açıklamaya hakkım olmadığını söyleyecektir, çünkü ben hareket halindeyim.

🇫🇷🧐 dilbilim Ama işte beni rahatlatacak şey: Hiçbir dünya dışı gözlemci beni asla suçlamayacak, beni asla hataya düşürmeyecek, çünkü benim uzay ve zaman için ölçü birimlerimi göz önünde bulundurarak, aletlerimin yer değiştirmesini ve saatlerimin işleyişini gözlemleyerek, aşağıdaki tespitleri yapacaktır:

🇫🇷🧐 dilbilim 1° Işığa, hareket halindeyken ışın yönünde ilerlememe ve onun hareketsiz olmasına rağmen, onunla aynı hızı atfettiğim doğrudur; ancak bunun nedeni, zaman birimlerimin ona daha uzun görünmesidir; 2° Işığın her yönde aynı hızla yayıldığını gözlemlediğimi sanıyorum, ancak bunun nedeni, mesafeleri uzunluğu yönle değişen bir cetvelle ölçmemdir; 3° Işık hızını her zaman aynı bulurdum, hatta bu hızı Dünya üzerinde kat edilen yolun iki noktası arasında, sırasıyla bu iki noktaya yerleştirilmiş saatlerle aralığı kat etme süresini not ederek ölçebilseydim bile? Ama bunun nedeni, iki saatimin Dünya'nın hareketsiz olduğu varsayımıyla optik sinyallerle ayarlanmış olmasıdır. Dünya hareket halinde olduğundan, iki saatten biri, Dünya'nın hızı arttıkça diğerine göre o kadar daha fazla geri kalır. Bu gecikme, bana her zaman ışığın aralığı kat etme süresinin sürekli aynı olan bir hıza karşılık geldiğini düşündürecektir. Dolayısıyla, güvendeyim. Eleştirmenim, artık tek meşru olan kendi bakış açısına göre öncüllerim yanlış hale gelmiş olsa da, sonuçlarımın doğru olduğunu kabul edecektir. En fazla, ışık hızının her yönde sabit olduğunu fiilen gözlemlediğime inandığım için beni eleştirebilir: ona göre, bu sabitliği ancak zaman ve uzay ölçümüne ilişkin hatalarımın kendi sonucuna benzer bir sonuç verecek şekilde telafi edilmesi nedeniyle iddia ediyorum. Doğal olarak, inşa edeceği evren tasvirinde, benim ölçtüğüm gibi değil, kendi hesapladığı gibi zaman ve uzay uzunluklarımı gösterecektir. Ölçümlerimi tüm işlemler boyunca yanlış yaptığım varsayılacak. Ama sonucumun doğru kabul edilmesi nedeniyle bu benim için önemli değil. Üstelik, benim tarafımdan sadece hayal edilen gözlemci gerçek olsaydı, aynı zorlukla karşılaşır, aynı vicdan muhasebesini yaşar ve aynı şekilde rahatlardı. Hareketli veya hareketsiz, doğru veya yanlış ölçümlerle, benimle aynı fiziği elde ettiğini ve evrensel yasalara ulaştığını söylerdi.

🇫🇷🧐 dilbilim Başka bir deyişle: Michelson ve Morley deneyi gibi bir deney verildiğinde, işler öyle yürür ki, görelilik teorisyeni, deneyciyi bir tür çift görmeye zorlayarak, önce görülen imgeyi, önce kurulan deneyi, sürenin yavaşladığı, eşzamanlılığın ardışıklığa dönüştüğü ve böylece uzunlukların değiştiği hayali bir imgelerle çiftler. Deneyci üzerinde yapay olarak oluşturulan bu çift görme, onu, dünyanın merkezi olarak keyfi bir şekilde kendini alarak, her şeyi kendi kişisel referans sistemine bağlayarak ve yine de evrensel olarak geçerli olmasını istediği bir fizik inşa ederek katlanmayı düşündüğü riskten (bazı durumlarda fiilen katlanacağı riskten) korumak, daha doğrusu onu güvence altına almak içindir: artık rahat uyuyabilir; formüle ettiği yasaların, doğaya hangi gözlemevinden bakılırsa bakılsın, doğrulanacağını bilir. Çünkü deneyinin hayali imgesi, ona, deneysel düzenek hareket halinde olsaydı, yeni bir referans sistemine sahip hareketsiz bir gözlemciye bu deneyin nasıl görüneceğini gösteren imge, kuşkusuz ilk imgenin zamansal ve mekansal bir deformasyonudur, ancak iskeletin parçaları arasındaki ilişkileri bozmayan, eklem yerlerini olduğu gibi koruyan ve deneyin aynı yasayı doğrulamaya devam etmesini sağlayan bir deformasyondur, bu eklem yerleri ve ilişkiler tam da doğa yasaları dediğimiz şeydir.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak Dünyalı gözlemcimiz, tüm bu işte yalnızca kendisinin gerçek, diğer gözlemcinin ise hayali olduğunu asla unutmamalıdır. Üstelik, istediği kadar, hız sayısı kadar sonsuz sayıda bu hayaletleri çağıracaktır. Hepsi, evrenin tasvirlerini inşa ederken, Dünya'da yaptığı ölçümleri değiştirerek, böylece kendisininkiyle aynı fiziği elde ettikleri şeklinde ona görünecektir. Dolayısıyla, fizik çalışmasını, seçtiği gözlemevi olan Dünya'da basitçe ve salt kalarak yapacak ve artık onlarla ilgilenmeyecektir.

🇫🇷🧐 dilbilim Yine de bu hayali fizikçilerin çağrılması gerekliydi; ve Görelilik Teorisi, gerçek fizikçiye onlarla anlaşma imkanı sağlayarak, bilimin büyük bir adım atmasını sağlamıştır.

🇫🇷🧐 dilbilim Az önce kendimizi Dünya'ya yerleştirdik. Ama evrenin herhangi başka bir noktasını da seçebilirdik. Her birinde, hayal ettiği hız sayısı kadar hayali fizikçiden oluşan bir bulutu peşinde sürükleyen gerçek bir fizikçi vardır. Öyleyse gerçek olanı ayırt etmek mi istiyoruz? Tek bir Zaman mı yoksa çoklu Zamanlar mı olduğunu bilmek mi istiyoruz? Hayali fizikçilerle ilgilenmemize gerek yok, sadece gerçek fizikçileri dikkate almalıyız. Aynı Zamanı algılayıp algılamadıklarını kendimize soracağız. Şimdi, bir filozofun iki kişinin aynı süre ritmini yaşadığını kesin olarak iddia etmesi genellikle zordur. Hatta bu iddiaya kesin ve kesin bir anlam bile veremez. Yine de bunu Görelilik hipotezinde yapabilir: burada iddia çok net bir anlam kazanır ve karşılıklı düzgün hareket halinde olan iki sistemi karşılaştırdığımızda kesinleşir; gözlemciler birbirinin yerine geçebilir. Bu, üstelik, Görelilik hipotezinde tamamen net ve kesindir. Başka her yerde, ne kadar benzer olurlarsa olsunlar, iki sistem genellikle bir şekilde farklılık gösterir, çünkü ayrıcalıklı sistem karşısında aynı yeri işgal etmezler. Ama ayrıcalıklı sistemin ortadan kaldırılması Görelilik teorisinin özüdür. Dolayısıyla bu teori, tek bir Zaman hipotezini dışlamaktan çok uzak olmakla kalmaz, onu çağırır ve ona daha yüksek bir anlaşılırlık kazandırır.

Bölüm 8.

Dört Boyutlu Uzay-Zaman

Bölüm 9.1.

Dördüncü Boyut Fikri Nasıl Ortaya Çıkar?

🇫🇷🧐 dilbilim Şimdi, deformasyonlarıyla birlikte ışık şeklimizi bir kenara bırakalım. Onu, Görelilik teorisinin soyutlamalarına somutluk kazandırmak ve içerdiği varsayımları ortaya çıkarmak için kullanmamız gerekiyordu. Çoklu Zamanlar ile psikolojik zaman arasında kurduğumuz ilişkinin belki daha netleştiğini gördük. Ve belki de teoride dört boyutlu bir Uzay-Zaman fikrine açılan kapının aralandığı fark edilmiştir. Şimdi Uzay-Zaman'ın kendisiyle ilgileneceğiz.

🇫🇷🧐 dilbilim Yaptığımız analiz, bu teorinin şey ile ifadesi arasındaki ilişkiyi nasıl ele aldığını zaten göstermiştir. Şey, algılanan şeydir; ifade ise zihnin şeyin yerine koyduğu ve hesaplamaya tabi tuttuğu şeydir. Şey, gerçek bir görüde verilir; ifade ise en fazla, fantazmagorik bir görü dediğimiz şeye karşılık gelir. Genellikle, fantazmagorik görüleri, gerçek görünün sağlam ve sabit çekirdeğini geçici olarak çevreleyen şeyler olarak tasavvur ederiz. Fakat Görelilik Teorisi'nin özü, tüm bu görüleri aynı düzeye koymaktır. Gerçek dediğimiz görü, yalnızca fantazmagorik görülerden biri olurdu. Bunu, ikisi arasındaki farkı matematiksel olarak ifade etmenin hiçbir yolu olmadığı anlamında kabul ederim. Fakat buradan bir doğa benzerliği çıkarmamak gerekir. Yine de, Minkowski ve Einstein'ın dört boyutlu Uzay-Zaman'ına metafizik bir anlam yüklediğimizde tam da bunu yapıyoruz. Bakalım, bu Uzay-Zaman fikri nasıl ortaya çıkıyor.

🇫🇷🧐 dilbilim Bunun için, S′ sisteminin içindeki bir gözlemcinin, değişmez bir l uzunluğunun gerçek algısına sahip olduğu ve daha sonra bu uzunluğun değişmezliğini, düşünceyle sistemin dışına çıkarak ve sistemi tüm olası hızlarla hareket ediyor varsayarak temsil ettiği durumdaki fantazmagorik görülerin doğasını tam olarak belirlememiz yeterlidir. Kendine şöyle diyecektir: S′ hareketli sistemindeki A′B′ çizgisi, içine yerleştiğim S sabit sisteminin önünden geçerken, bu sistemin l uzunluğuyla çakıştığına göre, bu çizgi, hareketsiz haldeyken 11-v2vz2⋅l'ye eşit olurdu. Bu büyüklüğün L2=11-v2c2⋅l2 karesini ele alalım. l'nin karesinden ne kadar fazladır? 11-v2c2⋅l2v2c2 miktarı kadar, ki bu da c2[11-v2c2⋅lvc2]2 olarak yazılabilir. Oysa 11-v2c2⋅lvc2, benim için, S sistemine taşındığımda, S′ sisteminde eşzamanlı verilen, A′ ve B′ noktalarında meydana gelen iki olay arasında geçen T zaman aralığını tam olarak ölçer. Dolayısıyla, S′'in hızı sıfırdan arttıkça, A′ ve B′ noktalarında meydana gelen ve S′'de eşzamanlı verilen iki olay arasındaki T zaman aralığı büyür; ancak işler öyle yürür ki L2-c2T2 farkı sabit kalır. Eskiden l² dediğim şey, işte bu farktı. Böylece, c'i Zaman birimi olarak alarak, S′'deki gerçek bir gözlemciye uzaysal bir büyüklüğün sabitliği, bir l² karesinin değişmezliği olarak verilen şeyin, S'deki kurgusal bir gözlemciye, bir uzay karesi ile bir zaman karesi arasındaki farkın sabitliği olarak görüneceğini söyleyebiliriz.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak şimdiye kadar özel bir duruma yerleştik. Sorunu genelleştirelim ve önce, S′ maddesel sisteminin içindeki dikdörtgen eksenlere göre, sistemdeki iki nokta arasındaki mesafenin nasıl ifade edildiğini soralım. Daha sonra, S′'in hareket ettiği varsayılan S sistemindeki eksenlere göre nasıl ifade edileceğini araştıracağız.

🇫🇷🧐 dilbilim Eğer uzayımız iki boyutlu olsaydı, şu anki kağıt yüzeyine indirgenmiş olsaydı, ele alınan iki nokta A′ ve B′ olsaydı ve bunların sırasıyla O′Y′ ve O′X′ eksenlerine olan uzaklıkları x1′, y1′ ve x2′, y2′ olsaydı, açıktır ki A′B′¯2=(x2′-x1′)2+(y2′-y1′)2 olurdu

🇫🇷🧐 dilbilim Daha sonra, ilk eksenlere göre hareketsiz olan başka herhangi bir eksen sistemi alabilir ve böylece x1′, x2′, y1′, y2′'e genellikle ilkinden farklı değerler verebilirdik: iki karenin toplamı (x2′ — x1′)² ve (y2′ — y1′)² aynı kalırdı, çünkü her zaman A′B′¯2'ye eşit olurdu. Benzer şekilde, üç boyutlu bir uzayda, A′ ve B′ noktaları artık X′O′Y′ düzleminde olduğu varsayılmasa ve bu sefer köşesi O′ olan bir dik üçlü yüzlünün üç yüzeyine olan x1′, y1′, z1′, x2′, y2′, z2′ uzaklıklarıyla tanımlansa, toplamın değişmezliği gözlemlenirdi

①

(x2′-x1′)2+(y2′-y1′)2+(z2′-z1′)2

🇫🇷🧐 dilbilim A′ ve B′ arasındaki mesafenin sabitliğinin, S′'deki bir gözlemci için bu değişmezlikle ifade edileceğini görüyoruz.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak gözlemcimizin düşüncesiyle S sistemine geçtiğini, S′'nin buna göre hareket ettiği varsayıldığını farz edelim. Ayrıca, Lorentz denklemlerini türetirken yukarıda tanımladığımız basitleştirilmiş koşullarda yerleşerek, A′ ve B′ noktalarını yeni sistemindeki eksenlere göre konumlandırdığını varsayalım. A′ ve B′ noktalarının S'de kesişen üç dik düzleme olan uzaklıkları şimdi x1, y1, z1; x2, y2, z2 olacaktır. İki noktamız arasındaki A′B′2 mesafesinin karesi, yine bize üç karenin toplamı olarak verilecektir:

②

(x2-x1)2+(y2-y1)2+(z2-z1)2

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak, Lorentz'in denklemlerine göre, bu toplamın son iki karesi öncekinin son ikisiyle aynıysa, ilki için aynı şey geçerli değildir, çünkü bu denklemler bize sırasıyla x1 ve x2 için 11-v2c2(x1′+vt′) ve 11-v2c2(x2′+vt′) değerlerini verir; böylece ilk kare 11-v2c2(x2′-x1′)2 olur. Doğal olarak, biraz önce incelediğimiz özel durumla karşı karşıyayız. S′ sisteminde belirli bir A′B′ uzunluğunu, yani sırasıyla A′ ve B′'de meydana gelen, anlık ve eşzamanlı iki olay arasındaki mesafeyi ele almıştık. Ancak şimdi sorunu genelleştirmek istiyoruz. Öyleyse, iki olayın S′'deki gözlemci için ardışık olduğunu varsayalım. Biri t1′ anında, diğeri t2′ anında meydana gelirse, Lorentz denklemleri bize x1=11-v2c2(x1′+vt1′) x2=11-v2c2(x2′+vt2′) verecektir, böylece ilk karemiz 11-v2c2[(x2′-x1′)+v(t2′-t1′)]2 olur ve ilk üç karemizin toplamı, v'e bağlı olan ve artık değişmez olmayan

③

11-v2c2[(x2′-x1′)+v(t2′-t1′)]2+(y2-y1)2+(z2-z1)2

büyüklüğü ile değiştirilir. Ancak bu ifadede, bize (x2-x1)2 değerini veren ilk terim 11-v2c2[(x2′-x1′)+v(t2′-t1′)]2'yi ele alırsak, (x2′-x1′)2'i şu miktarda aştığını görürüz: 11-v2c2⋅c2[(t2′-t1′)+v(x2′-x1′)c2]2-c2(t2′-t1′)2

🇫🇷🧐 dilbilim Oysa Lorentz denklemleri şunu verir: 11-v2c2[(t2′-t1′)+v(x2′-x1′)c2]2=(t2′-t1′)2

🇫🇷🧐 dilbilim Bu nedenle elimizde (x2-x1)2-(x2′-x1′)2=c2(t2-t1)2-c2(t2′-t1′)2 veya (x2-x1)2-c2(t2-t1)2=(x2′-x1′)2-c2(t2′-t1′)2 veya son olarak (x2-x1)2+(y2-y1)2+(z2-z1)2-c2(t2-t1)2=(x2′-x1′)2+(y2′-y1′)2+(z2′-z1′)2-c2(t2′-t1′)2

🇫🇷🧐 dilbilim Bu sonuç şu şekilde ifade edilebilir: S'deki gözlemci, üç karenin (x′2-x′1)2+(y′2-y′1)2+(z′2-z′1)2 toplamı yerine, içinde dördüncü bir karenin yer aldığı (x′2-x′1)2+(y′2-y′1)2+(z′2-z′1)2-c2(t′2-t′1)2 ifadesini ele almış olsaydı, Uzayda artık var olmayan değişmezliği, Zamanın eklenmesiyle yeniden tesis etmiş olurdu.

🇫🇷🧐 dilbilim Hesaplamamız biraz beceriksiz görünmüş olabilir. Gerçekten de öyle. (x2-x1)2+(y2-y1)2+(z2-z1)2-c2(t2-t1)2 ifadesinin, bileşenlerine Lorentz dönüşümü uygulandığında değişmediğini doğrudan belirtmek çok daha basit olurdu. Ancak bu, tüm ölçümlerin yapıldığı varsayılan tüm sistemleri aynı seviyeye koymak anlamına gelirdi. Matematikçi ve fizikçi bunu yapmalıdır, çünkü onlar Görelilik teorisinin Uzay-Zaman'ını gerçeklik terimleriyle yorumlamaya değil, yalnızca kullanmaya çalışır. Oysa bizim amacımız tam da bu yorumdur. Bu nedenle, S′ sistemindeki gözlemci tarafından alınan ölçümlere - yalnızca gerçek bir gözlemciye atfedilebilecek gerçek ölçümlere - başlamalı ve diğer sistemlerde alınan ölçümleri bunların değişimleri veya bozulmaları olarak görmeliydik; öyle ki ölçümler arasındaki belirli ilişkiler aynı kalsın. S′'deki gözlemcinin merkezi konumunu korumak ve Uzay-Zaman analizimize hazırlık yapmak için yaptığımız bu dolambaçlı yol gerekliydi. Ayrıca, S′'deki gözlemcinin A′ ve B′ olaylarını eşzamanlı gördüğü durumla, onları art arda not ettiği durum arasında bir ayrım yapmamız gerekecekti. Eşzamanlılığı yalnızca t2′-t1′=0 durumunun özel hali olarak alsaydık bu ayrım kaybolurdu; böylece onu ardışıklığın içinde eritmiş olurduk; S′'deki gözlemci tarafından gerçekten alınan ölçümlerle, sistem dışındaki gözlemciler tarafından alınacak düşünülen ölçümler arasındaki her türlü doğal fark ortadan kalkardı. Ama şimdilik bunun önemi yok. Yalnızca Görelilik teorisinin önceki düşüncelerle nasıl dört boyutlu bir Uzay-Zaman kavramına ulaştığını gösterelim.

🇫🇷🧐 dilbilim İki boyutlu bir uzayda, iki nokta A′ ve B′'in iki dik eksene göre mesafeleri sırasıyla x1, y1, x2, y2 olarak adlandırılırsa, aralarındaki uzaklığın karesinin ifadesinin (x2-x1)2+(y2-y1)2 olduğunu söylemiştik. Üç boyutlu uzayda bunun (x2-x1)2+(y2-y1)2+(z2-z1)2 olacağını eklemiştik. 4,5,6,…,n boyutlu uzaylar hayal etmemizi engelleyen hiçbir şey yok. İki nokta arasındaki uzaklığın karesi, A′ ve B′ noktalarının 4,5,6,…,n düzleminden birine olan uzaklıkları arasındaki farkın karesi olan 4,5,6,…,n karenin toplamıyla verilir. Şimdi (x2-x1)2+(y2-y1)2+(z2-z1)2-c2(t2-t1)2 ifademizi ele alalım.

🇫🇷🧐 dilbilim İlk üç terimin toplamı değişmez olsaydı, bu Görelilik teorisinden önce üç boyutlu Uzay'ımızda tasavvur ettiğimiz uzaklığın değişmezliğini ifade edebilirdi. Ancak bu teori esasen, değişmezliği elde etmek için dördüncü terimi eklemek gerektiğini söyler. Bu dördüncü terim neden bir dördüncü boyut olmasın? Uzaklık ifademize bağlı kalırsak, başlangıçta iki husus buna karşı çıkıyor gibi görünür: bir yandan (t2-t1)2 karesi artı işareti yerine eksi işaretiyle gelir, diğer yandan birimden farklı bir c2 katsayısıyla etkilenir. Ancak, zamanı temsil edecek dördüncü bir eksende, zamanlar mutlaka uzunluk olarak taşınmalıdır; bu nedenle saniyenin c uzunluğa sahip olmasını emredebiliriz: katsayımız böylece birim olur. Öte yandan, t=τ-1 olacak şekilde bir τ zamanı düşünür ve genel olarak t'yi sanal nicelik τ-1 ile değiştirirsek, dördüncü karemiz -τ2 olur ve böylece dört karenin toplamıyla gerçekten uğraşıyor oluruz. x2-x1, y2-y1, z2-z1, τ2-τ1 olan ve x1'den x2'ye, y1'den y2'ye, z1'den z2'ye, τ1'den τ2'ye geçerken sırasıyla x, y, z, τ'nin artışları olan dört farkı Δx, Δy, Δz, Δτ olarak adlandıralım ve A′ ile B′ noktaları arasındaki aralığa Δs diyelim. Şöyle olacaktır: Δs2=Δx2+Δy2+Δz2+Δτ2

🇫🇷🧐 dilbilim Böylece s'nin hem Uzay hem de Zamanda bir uzaklık, daha doğrusu bir aralık olduğunu söylemekte özgürüz: dördüncü kare, Zaman ve Uzay'ın birleştirildiği dört boyutlu bir Uzay-Zaman sürekliliğinin dördüncü boyutuna karşılık gelir.

🇫🇷🧐 dilbilim A′ ve B′ noktalarının sonsuz derecede yakın olduğunu varsaymamıza da hiçbir engel yoktur, öyle ki A′B′ aynı zamanda bir eğri elemanı olabilir. Δx gibi sonlu bir artış, o zaman dx sonsuz küçük bir artışa dönüşür ve şu diferansiyel denkleme sahip oluruz: ds2=dx2+dy2+dz2+dτ2 buradan sonsuz küçük elemanların toplamıyla, bir integrasyon ile, aynı anda Uzay ve Zaman kaplayan, bu sefer herhangi bir AB çizgisi olarak adlandıracağımız iki nokta arasındaki s aralığına geri dönebiliriz. Bunu şöyle yazacağız: s=∫ABdx2+dy2+dz2+dτ2 bilinmesi gereken bir ifadedir, ancak ilerleyen kısımda buna tekrar dönmeyeceğiz. Oraya ulaştıran düşünceleri doğrudan kullanmak daha iyi olacaktır¹.

¹ Matematikten biraz anlayan okuyucu, ds2=dx2+dy2+dz2-c2dt2 ifadesinin olduğu gibi bir hiperbolik Uzay-Zaman'a karşılık geldiğini fark etmiş olacaktır. Yukarıda tarif edilen Minkowski'nin hilesi, t değişkeni yerine ct-1 sanal değişkenini koyarak bu Uzay-Zaman'a Öklid formunu vermekten ibarettir.

🇫🇷🧐 dilbilim Dördüncü bir boyut notasyonunun Görelilik teorisine nasıl adeta otomatik olarak dahil olduğunu gördük. Buradan, muhtemelen, bu teoriye zamanı ve mekânı kapsayan dört boyutlu bir ortam fikrini borçlu olduğumuz yönündeki sıkça ifade edilen görüş gelmektedir. Yeterince fark edilmeyen şey, dördüncü bir mekân boyutunun zamanın her türlü mekânsallaştırılmasından kaynaklandığıdır: dolayısıyla bu, her zaman bilimimiz ve dilimiz tarafından ima edilmiştir. Hatta, bu dördüncü boyut, Görelilik teorisinden ziyade yaygın zaman kavramından daha kesin, en azından daha imgeli bir biçimde çıkarılabilirdi. Ancak, yaygın teoride zamanın dördüncü bir boyuta asimilasyonu üstü kapalıdır, oysa Görelilik fiziği bunu hesaplarına dahil etmek zorundadır. Ve bu, zaman ve mekân arasındaki içe ve dışa osmoza dair çifte etkiye, birinin diğeri üzerindeki karşılıklı tecavüzüne bağlıdır; Lorentz denklemlerinin ifade ettiği gibi görünen şey budur: burada bir noktayı konumlandırmak için, konumunu mekânda olduğu kadar zamanda da açıkça belirtmek gerekli hale gelir. Bununla birlikte, Minkowski ve Einstein'ın Uzay-Zaman'ı, zamanın dört boyutlu bir mekânda mekânsallaştırılmasının yaygın uygulamasının cinsi olduğu bir türdür. İzlememiz gereken yol böylece çizilmiştir. Öncelikle, zamanı ve mekânı birleştiren dört boyutlu bir ortamın getirilmesinin genel olarak ne anlama geldiğini araştırmalıyız. Sonra, Minkowski ve Einstein'ın yöntemiyle mekânsal boyutlar ve zamansal boyut arasındaki ilişkiyi kavradığımızda, buna ne eklendiğini veya neyin çıkarıldığını kendimize soracağız. Şimdiden, eğer mekânsallaştırılmış zaman eşliğinde bir mekânın yaygın kavramı zihin için doğal olarak dört boyutlu bir ortam biçimini alıyorsa ve eğer bu ortam, basitçe zamanı mekânsallaştırma kuralını simgelediği için kurguysa, o zaman dört boyutlu bu ortamın cinsi olduğu türler için de aynı şeyin geçerli olacağı sezilmektedir. Her durumda, tür ve cins muhtemelen aynı gerçeklik derecesine sahip olacaktır ve Görelilik teorisinin Uzay-Zaman'ı, muhtemelen, bizim sıradan mekân ve mekânsallaştırılmış zamanı aynı anda simgeleyen dört boyutlu bir Uzay ve Zaman'dan daha az uyumsuz olmayacaktır. Bununla birlikte, bir kez genel dört boyutlu bir Uzay-Zaman ile ilgilendikten sonra, Minkowski ve Einstein'ın Uzay-Zaman'ını daha özel olarak ele almak zorunda kalacağız. Önce buna bağlanalım.

Bölüm 9.2.

Dört Boyutlu Bir Uzay-Zaman'ın Genel Temsili

🇫🇷🧐 dilbilim Üç boyutlu bir Uzay'dan hareketle yeni bir boyut hayal etmek zordur, çünkü deneyim bize dördüncü bir boyut göstermez. Ancak, iki boyutlu bir Uzay'ı bu ek boyutla donatırsak, hiçbir şey daha basit olamaz. Bir yüzey üzerinde yaşayan, onunla birleşen, yalnızca iki mekân boyutu bilen düz varlıklar hayal edebiliriz. Bunlardan biri, hesaplarıyla üçüncü bir boyutun varlığını varsaymaya yönlendirilmiş olacaktır. Kelimenin tam anlamıyla yüzeysel olan soydaşları, muhtemelen onu takip etmeyi reddedecek; kendisi de aklının kavrayabildiğini hayal etmeyi başaramayacaktır. Ancak biz, üç boyutlu bir Uzay'da yaşayan bizler, onun sadece mümkün olarak tasavvur ettiği şeyin gerçek algısına sahip olurduk: yeni bir boyut ekleyerek ne eklediğini tam olarak anlardık. Ve bu, eğer biz, üç boyutla sınırlı olduğumuz gibi, dört boyutlu bir ortama daldığımızı varsayarsak, kendimizin de yapacağımız bir şeyin aynı türünden olacağı için, başlangıçta hayal edilemez gibi görünen bu dördüncü boyutu neredeyse böyle hayal ederdik. Bu tamamen aynı şey olmazdı, doğrusu. Çünkü üçten fazla boyuta sahip bir uzay, zihnin saf bir kavramıdır ve hiçbir gerçekliğe karşılık gelmeyebilir. Oysa üç boyutlu Uzay bizim deneyimimizin alanıdır. Bu nedenle, aşağıda, düz bir evrene bağlı bir matematikçinin tasavvurlarına -onun için kavranabilir ancak hayal edilemez olan- somut bir destek sağlamak için üç boyutlu Uzay'ımızı gerçekten algılanmış olarak kullanacağımızda, bu, dört boyutlu bir Uzay'ın, üç boyutlu dünyamızı aşan kendi matematiksel kavramlarımızı somut biçimde gerçekleştirebileceğine dair bir anlam ifade etmeyecektir. Bu, Görelilik teorisini hemen metafiziksel olarak yorumlayanlara fazla iltifat etmek olurdu. Kullanacağımız hile, teoriye hayali bir destek sağlamak, böylece onu daha açık hale getirmek ve bu sayede aceleci sonuçların bizi düşüreceği hataları daha iyi görmemizi sağlamak için tek amaca sahiptir.

🇫🇷🧐 dilbilim Bu nedenle, basitçe, iki dik eksen çizdiğimiz ve onlarla aynı düzlemde bir A′B′ çizgisi düşündüğümüz zaman başladığımız hipoteze döneceğiz. Kendimize yalnızca kağıdın yüzeyini verdik. Bu iki boyutlu dünyayı, Görelilik teorisi zaman olacak ek bir boyutla donatır: değişmez artık dx2+dy2 değil, dx2+dy2-c2dt2 olacaktır. Kuşkusuz, bu ek boyut tamamen özel bir niteliğe sahiptir, çünkü zaman diğerleri gibi bir boyut olsaydı, değişmezin dx2+dy2+dt2 olması için bir yazı hilesine gerek kalmazdı. Bu karakteristik farkı, bizi daha önce meşgul eden ve dikkatimizi biraz sonra üzerinde yoğunlaştıracağımızı hesaba katmalıyız. Ancak şimdilik bunu bir kenara bırakıyoruz, çünkü Görelilik teorisinin kendisi bizi buna davet ediyor: eğer burada bir hileye başvurduysa ve hayali bir zaman koyduysa, bu tam olarak değişmezin dördü de katsayısı bir olan karelerin toplamı biçimini koruması ve yeni boyutun geçici olarak diğerlerine benzetilebilmesi içindi. Bu nedenle, genel olarak, iki boyutlu bir evrene zamanını ek bir boyut yaptığımızda ne getirdiğimizi, belki de neyi çıkardığımızı soralım. Daha sonra bu yeni boyutun Görelilik teorisindeki özel rolünü dikkate alacağız.

🇫🇷🧐 dilbilim Matematikçinin zamanının ölçülebilir ve dolayısıyla mekânsallaştırılmış bir zaman olduğunu ne kadar vurgulasak azdır. Görelilik hipotezine girmeye gerek yok: her durumda (otuz yıldan fazla bir süre önce belirttiğimiz gibi) matematiksel zaman, uzaya ek bir boyut olarak ele alınabilir. P düzlemine indirgenmiş yüzeysel bir evren varsayalım ve bu düzlemde, örneğin bir çember çizen, belirli bir başlangıç noktasından hareket eden M hareketli bir nokta düşünelim. Üç boyutlu bir dünyada yaşayan bizler, M hareketlisini, düzleme dik, uzunluğu değişken MN çizgisiyle birlikte hareket ederken hayal edebiliriz; bu çizginin uzunluğu, başlangıçtan itibaren geçen zamanı her an ölçer. Bu çizginin N ucu, üç boyutlu Uzay'da, bu durumda helis formunda bir eğri çizecektir. Üç boyutlu Uzay'da çizilen bu eğrinin, iki boyutlu Uzay P'de meydana gelen değişimin tüm zamansal özelliklerini bize sunduğunu görmek kolaydır. Helisteki herhangi bir noktanın P düzlemine olan uzaklığı, bize ilgili olduğumuz zaman anını gösterir ve eğriye o noktada çizilen teğet, düzleme olan eğimiyle hareketlinin o andaki hızını verir¹. Böylece, diyecektir ki, iki boyutlu eğri², P düzleminde gözlemlenen gerçekliğin yalnızca bir kısmını çizer, çünkü o yalnızca uzaydır, P sakinlerinin bu kelimeye yüklediği anlamda. Buna karşılık, üç boyutlu eğri bu gerçekliğin tamamını içerir: bizim için üç uzay boyutuna sahiptir; P düzleminde yaşayan ve üçüncü boyutu hayal edemeyen ancak hareketin gözlemiyle onu kavramsallaştıran ve analitik olarak ifade eden iki boyutlu bir matematikçi için, bu eğri üç boyutlu Uzay-Zaman olurdu. Daha sonra bizden, üç boyutlu bir eğrinin gerçekten de bir imge olarak var olduğunu öğrenebilirdi.

¹ Çok basit bir hesaplama bunu gösterecektir.

² Burada düzlemsel eğri ve uzay eğrisini belirtmek için, zar zor doğru olan iki boyutlu eğri, üç boyutlu eğri ifadelerini kullanmak zorunda kalıyoruz. Bunların uzamsal ve zamansal çıkarımlarını belirtmenin başka yolu yoktur.

🇫🇷🧐 dilbilim Üstelik üç boyutlu eğri, uzay ve zamanın birlikte olduğu bir kez ortaya konduğunda, iki boyutlu eğri, düz matematikçiye, onun yaşadığı düzlem üzerindeki basit bir izdüşüm gibi görünecektir. Yalnızca aynı anda hem zaman hem de uzay olarak adlandırılması gereken katı bir gerçekliğin yüzeysel ve uzamsal görünümü olacaktır.

🇫🇷🧐 dilbilim Kısacası, üç boyutlu bir eğrinin şekli bize burada hem düzlemsel yörüngeyi hem de iki boyutlu bir uzayda gerçekleşen bir hareketin zamansal özelliklerini bildirir. Daha genel olarak, herhangi bir sayıda boyuta sahip bir uzayda hareket olarak verilen şey, bir boyut daha fazla olan bir uzayda biçim olarak temsil edilebilir.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak bu temsil gerçekten de temsil edilene uygun mudur? Onun içerdiğinin tam olarak aynısını içerir mi? İlk bakışta öyle görünür, az önce söylediğimiz gibi. Ancak gerçek şu ki, bir yönden daha fazlasını, diğer yönden daha azını barındırır ve eğer iki şey birbirinin yerine geçebilir gibi görünüyorsa, bu zihnimizin temsilden fazlalığı gizlice çıkarması ve eksik olanı yine gizlice eklemesi nedeniyledir.

Bölüm 9.3.

Hareket Terimleriyle Hareketsizlik Nasıl İfade Edilir

🇫🇷🧐 dilbilim İkinci noktayla başlamak için, açıktır ki oluş süreci ortadan kaldırılmıştır. Bunun nedeni, bilimin mevcut durumda bununla ilgilenmemesidir. Amacı nedir? Basitçe, hareketlinin yörüngesinin herhangi bir anında nerede olacağını bilmek. Bu nedenle kendini değişmez biçimde kat edilmiş bir aralığın sonuna taşır; yalnızca bir kez elde edilmiş sonuçla ilgilenir: tüm anlarda elde edilen tüm sonuçları bir anda hayal edebilir ve hangi sonucun hangi ana karşılık geldiğini bilebilirse, bir kelimeyi harf harf hecelemek yerine onu anında okuyabilen çocuğunki gibi aynı başarıyı elde etmiş olur. Bu, çemberimiz ve helisimizin nokta nokta karşılık geldiği durumda gerçekleşir. Ancak bu karşılık gelme, zihnimizin eğriyi kat edip noktalarını ardışık olarak işgal etmesi nedeniyle anlam taşır. Ardışıklığı bir yan yanalıkla, gerçek zamanı mekânsallaştırılmış bir zamanla, oluşanı olmuş olanla değiştirebildiysek, bunun nedeni içimizde oluşu, gerçek süreyi koruyor olmamızdır: çocuk kelimeyi anında okuduğunda, onu sanal olarak harf harf heceler. Bu nedenle, üç boyutlu eğrimizin, düzlemsel eğrinin izlendiği hareketi ve bu düzlemsel eğrinin kendisini bir arada, kristalleşmiş gibi bize sunduğunu sanmayalım. O, oluştan yalnızca bilimi ilgilendireni çıkarmıştır ve bilim bu çıkarılanı yalnızca zihnimizin ortadan kaldırılan oluşu yeniden tesis etmesi veya bunu yapabilme yeteneğine sahip olması nedeniyle kullanabilir. Bu anlamda, n + 1 boyutlu tümüyle çizilmiş eğri, n boyutlu eğrinin çizilmesinin eşdeğeri olarak, gerçekte temsil ettiğini iddia ettiğinden daha azını temsil eder.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak başka bir anlamda, daha fazlasını temsil eder. Buradan çıkarıp şuradan ekleyerek, çifte yetersizdir.

🇫🇷🧐 dilbilim Gerçekten de onu, P düzleminde, geçen zamanla orantılı değişken uzunlukta MN doğrusunu yanında sürükleyen M noktasının dairesel hareketiyle tanımlanmış kesin bir süreçle elde ettik. Bu düzlem, bu çember, bu doğru, bu hareket, şeklin çizildiği işlemin tam olarak belirlenmiş unsurlarıdır. Ancak tamamlanmış şekil, zorunlu olarak bu oluşum biçimini içermez. Hâlâ içeriyor olsa bile, başka bir düzleme dik başka bir doğrunun hareketinin, bu düzlemde tamamen farklı hızlarla bir çember olmayan bir eğri çizen M ucuyla da oluşmuş olabilir. Gerçekten de herhangi bir düzlem verelim ve helezonumuzu ona yansıtalım: bu helezon, yeni düzlemsel eğriyi, yeni hızlarla kat edilmiş ve yeni zamanlarla kaynaştırılmış olarak da temsil edecektir. Dolayısıyla, az önce tanımladığımız anlamda, helezon çemberi ve onda bulunmaya çalışılan hareketi içeremezken, başka bir anlamda daha fazlasını içerir: belirli bir düzlemsel şeklin belirli bir hareket tarzıyla kaynaşması olarak kabul edildiğinde, onda sonsuz sayıda başka düzlemsel şekli, sırasıyla sonsuz sayıda başka hareketle tamamlanmış olarak da keşfedebiliriz. Kısacası, önceden belirttiğimiz gibi, temsil çifte yetersizdir: bir yandan eksik kalır, diğer yandan fazlasına gider. Ve bunun nedenini tahmin edebiliriz. Bulunduğumuz uzaya bir boyut ekleyerek, şüphesiz bu yeni Uzay'da bir şey ile eskinde verilen bir süreç veya oluşu temsil edebiliriz. Ancak yapılmakta olanı görmek yerine yapılmış olanı koyduğumuz için, bir yandan zamana içkin oluşu ortadan kaldırırken, diğer yandan şeyin aynı şekilde inşa edilebileceği sonsuz sayıda başka sürecin olasılığını sunmuş oluruz. Bu şeyin aşamalı oluşumunu gözlemlediğimiz zaman boyunca, iyi tanımlanmış bir oluşum tarzı vardı; ancak zamanın eski uzaya eklenmesiyle şeyin bir anda yayıldığı, bir boyut artmış yeni uzayda, eşit derecede mümkün sonsuz sayıda oluşum tarzı hayal etmekte özgürüz; ve gerçekte gözlemlediğimiz tarz, tek gerçek olmasına rağmen, artık ayrıcalıklı görünmez: onu -yanlışlıkla- diğerleriyle aynı düzeye koyacağız.

Bölüm 9.4.

Zamanın Uzayla Böyle Birleşiyor Gibi Görünmesi

🇫🇷🧐 dilbilim Şimdiden, zamanı uzayın dördüncü boyutu olarak simgelemenin maruz kalınan çifte tehlikenin görüldüğü söylenebilir. Bir yandan, evrenin tüm geçmiş, şimdiki ve gelecek tarihinin açılımını, bilincimizin bu tarih boyunca bir defada ebediyette verilmiş basit bir koşusu olarak alma riski vardır: olaylar artık önümüzden geçmez, biz onların sıralanışının önünden geçeriz. Ve diğer yandan, bu şekilde oluşturulan Uzay-Zaman veya Uzay-Zaman süreklisinde, Uzay ve Zaman'ın sonsuz sayıda olası dağılımı arasında özgürce seçim yapabileceğine inanılır. Oysa bu Uzay-Zaman, belirli bir Uzay ve belirli bir Zaman ile inşa edilmişti: yalnızca belirli bir özel Uzay ve Zaman dağılımı gerçekti. Ancak onunla tüm diğer olası dağılımlar arasında hiçbir ayrım yapılmaz: daha doğrusu, artık yalnızca sonsuz sayıda olası dağılım görülür, gerçek dağılım bunlardan yalnızca biri olur. Kısacası, ölçülebilir zamanın kaçınılmaz olarak uzayla simgelenmesiyle, simge olarak alınan uzay boyutunda, zamandan hem fazlası hem de eksiği olduğu unutulur.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak bu iki noktayı aşağıdaki şekilde daha net göreceğiz. İki boyutlu bir evren varsaydık. Bu, P düzlemi olacak, sonsuza kadar uzatılmış. Evrenin art arda gelen her durumu, düzlemin tümünü kaplayan ve evreni oluşturan tüm nesneleri içeren anlık bir imge olacaktır. Düzlem, bu nedenle, üzerinde evrenin sinematografisinin oynadığı bir ekran gibi olacaktır, şu farkla ki burada ekranın dışında sinematograf yoktur, dışarıdan yansıtılan fotoğraf yoktur: imge kendiliğinden ekran üzerinde belirir. Şimdi, P düzleminin sakinleri, uzaylarındaki sinematografik imgelerin art arda gelişini iki farklı şekilde temsil edebilecekler. Kendilerini, deneyim verilerine mi yoksa bilimin simgeciliğine mi daha çok değer verdiklerine göre iki kampa ayıracaklar.

🇫🇷🧐 dilbilim İlk gruptakiler, art arda gelen imgeler olduğunu, ancak bu imgelerin hiçbir yerde bir film boyunca birlikte sıralanmadığını düşüneceklerdir; ve bunun iki nedeni vardır: 1° Film nereye sığacaktır? Her bir imge, tek başına ekranı kaplayarak, varsayımsal olarak belki sonsuz bir uzayın, evren uzayının tümünü doldurur. Dolayısıyla bu imgelerin yalnızca art arda var olmaları gerekir; toplu olarak verilemezler. Zaman, ayrıca, bilincimize süre ve art arda geliş olarak, herhangi başka bir şeye indirgenemeyen ve yan yanalıktan ayrı nitelikler olarak sunulur. 2° Bir film üzerinde her şey önceden belirlenmiş veya, tercih ederseniz, belirlenmiş olurdu. Bu nedenle seçme, hareket etme, yaratma bilincimiz yanılsama olurdu. Art arda geliş ve süre olmasının nedeni, tam da gerçekliğin tereddüt etmesi, yoklaması, öngörülemeyen yeniliği kademeli olarak üretmesidir. Kuşkusuz, evrende mutlak belirlenimin payı büyüktür; tam da bu nedenle matematiksel bir fizik mümkündür. Ancak önceden belirlenmiş olan, sanal olarak zaten yapılmış olandır ve yalnızca yapılmakta olanla, gerçek süre ve art arda geliş olanla dayanışması sayesinde sürer: bu iç içe geçmişliği hesaba katmak gerekir ve o zaman evrenin geçmiş, şimdiki ve gelecek tarihinin bir film boyunca toplu olarak verilemeyeceği görülür¹.

¹ Bu noktada, düşüncenin sinematografik mekanizması olarak adlandırdığımız şey ve şeylerin dolaysız temsili konusunda, bkz. L'Évolution créatrice, Paris, 1907, Bölüm IV.

🇫🇷🧐 dilbilim Diğerleri şöyle yanıtlardı: Öncelikle, sözde öngörülemezliğinizle işimiz yok. Bilimin amacı hesaplamak ve dolayısıyla öngörmektir: bu nedenle, belki de yalnızca bir illüzyon olan belirsizlik duygunuzu görmezden geleceğiz. Şimdi, evrende 'şimdiki an' olarak adlandırılan imgeden başka imgeleri barındıracak yer olmadığını söylüyorsunuz. Evren yalnızca iki boyuta sahip olmaya mahkum olsaydı bu doğru olurdu. Ancak ona, duyularımızın ulaşamadığı üçüncü bir boyut varsayabiliriz; bilincimiz tam da Zaman içinde gelişirken bu boyuttan geçerek ilerler. Bu üçüncü Uzay boyutu sayesinde, evrenin tüm geçmiş ve gelecek anlarını oluşturan imgeler, şimdiki imgeyle birlikte tek seferde verilmiştir; bir film şeridi boyunca fotoğraflar gibi birbirine göre düzenlenmiş değil (bunun için gerçekten yer olmazdı), hayal edemediğimiz ama kavrayabildiğimiz farklı bir düzende düzenlenmiştir. Zaman içinde yaşamak, bu üçüncü boyutu kat etmek, yani onu ayrıntılandırmak, yan yana gelmelerini sağladığı imgeleri tek tek algılamaktır. Algılamak üzere olduğumuz şeyin görünürdeki belirsizliği, yalnızca henüz algılanmamış olması gerçeğinden ibarettir: bu, cehaletimizin nesnelleştirilmesidir¹. İmgelerin ortaya çıktıkça yaratıldığına inanıyoruz, tam da bize görünüyor gibi geldikleri için, yani önümüzde ve bizim için üretiliyor, bize doğru geliyor gibi göründükleri için. Ama unutmayalım ki her hareket karşılıklı veya görelidir: onları bize doğru gelirken algılıyorsak, bizim onlara doğru gittiğimizi söylemek de aynı derecede doğrudur. Aslında oradalar; bizi bekliyorlar, sıralanmışlar; biz de cephe boyunca ilerliyoruz. Öyleyse olayların veya kazaların bize geldiğini söylemeyelim; onlara giden biziz. Üçüncü boyutu diğerleri gibi bilseydik bunu hemen fark ederdik.

¹ "Düşüncenin sinematografik mekanizması"na ayrılan sayfalarda, bu akıl yürütme biçiminin insan zihni için doğal olduğunu daha önce göstermiştik. (Yaratıcı Evrim, bölüm IV.)

🇫🇷🧐 dilbilim Şimdi, iki kamp arasında hakem olarak seçildiğimi varsayıyorum. Az önce konuşanlara döner ve onlara şöyle derdim: Öncelikle, yalnızca iki boyutunuz olduğu için sizi tebrik edeyim, çünkü böylece teziniz, kaderin beni attığı uzayda sizin gibi bir akıl yürütme yapsaydım boş yere arayacağım bir doğrulama elde edeceksiniz. Gerçekten de ben üç boyutlu bir uzayda yaşıyorum; ve dördüncü bir boyut olabileceğini şu veya bu filozofa kabul ettiğimde, matematiksel olarak kavranabilir olsa da kendi içinde belki de saçma olan bir şey söylüyorum. Sırayla kendimle onlar arasında hakem olarak alacağım bir üstinsan, dördüncü boyut fikrinin, Uzayımızda edinilen belirli matematiksel alışkanlıkların uzatılmasıyla elde edildiğini (tıpkı sizin üçüncü bir boyut fikrini elde ettiğiniz gibi), ancak bu fikrin bu sefer hiçbir gerçekliğe karşılık gelmediğini ve gelemeyeceğini açıklayabilir. Yine de, tam da içinde bulunduğum üç boyutlu bir uzay var: bu sizin için büyük bir şans ve size bilgi verebileceğim. Evet, her biri sonsuz bir yüzey üzerine yayılan sizinkine benzer imgelerin bir arada var olmasının mümkün olduğuna inanmakta haklı çıktınız, oysa bu, evreninizin tümünün her an sığdığını düşündüğünüz kesik Uzayda imkansızdır. Bu imgelerin -bizim düz dediklerimizin- üst üste yığılması yeterlidir. İşte yığılmış durumdalar. Sizin katı evreninizi görüyorum, bizim deyişimizle; geçmiş, şimdiki ve gelecekteki tüm düz imgelerinizin yığılmasından oluşuyor. Bilincinizi de görüyorum, bu üst üste binmiş düzlemlere dik olarak yol alıyor, yalnızca içinden geçtiğini tanıyor, onu şimdiki an olarak algılıyor, ardından geride bıraktığını hatırlıyor, ama öndekileri görmezden geliyor ve onlar sırayla şimdiki anına girerek hemen geçmişini zenginleştiriyor.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak, işte beni etkileyen başka bir şey.

🇫🇷🧐 dilbilim Bilinmeyen geleceğinizi temsil etmek için rastgele imgeler, daha doğrusu imgesiz film şeritleri aldım. Böylece evreninizin şimdiki durumunun üzerine, benim için boş kalan gelecek durumları yığdım: bunlar, şimdiki durumun diğer tarafında olan ve benim belirli imgeler olarak gördüğüm geçmiş durumlara karşılık geliyor. Ama geleceğinizin şimdiki anınızla bu şekilde bir arada var olduğundan hiç emin değilim. Bunu bana söyleyen sizsiniz. Figürümü talimatlarınıza göre kurdum, ama hipoteziniz bir hipotez olarak kalıyor. Bunun bir hipotez olduğunu ve yalnızca fizik biliminin ilgilendiği, gerçekliğin uçsuz bucaksızlığından çıkarılmış çok özel olguların belirli özelliklerini ifade ettiğini unutmayın. Şimdi, üçüncü boyut deneyimimden yararlanmanızı sağlayarak, zamanı uzayla temsil etmenizin, temsil etmek istediğiniz şeyden hem daha fazlasını hem de daha azını size vereceğini söyleyebilirim.

🇫🇷🧐 dilbilim Size daha azını verecektir, çünkü evrenin tüm durumlarını oluşturan üst üste yığılmış imgeler yığını, sizin P Uzayınızın bunları sırayla işgal ettiği hareketi ne içerir ne de açıklar (ya da sizin görüşünüze göre aynı kapıya çıkan, bunların sizin bulunduğunuz P Uzayını sırayla doldurmasını). Bu hareketin sizin gözünüzde önemsiz olduğunu biliyorum. Tüm imgelerin virtüel olarak verildiği -ki bu sizin inancınızdır- ve teorik olarak öndeki yığının herhangi bir parçasından istediğimizi alabileceğimiz (ki bu hesaplama veya bir olayın öngörülmesidir) andan itibaren, sizi önce bu imge ile mevcut imge arasındaki ara imgeler boyunca geçmeye zorlayacak olan hareket -ki bu tam da zaman olurdu- size yasal olarak dolaysız olması gereken bir görüşe getirilen basit bir gecikme veya engel olarak görünür; burada yalnızca deneysel bilginizin bir eksikliği olurdu, ki bu da tam olarak matematiksel biliminiz tarafından doldurulur. Sonuç olarak bu negatif olurdu; ve bir ardışıklığı ortaya koyduğunuzda, yani tüm yapraklar oradayken albümü sayfalamak bir zorunlulukken, kendinize daha fazlasını değil, daha azını vermiş olurdunuz. Ama ben, bu üç boyutlu evrenin deneyimini yaşayan ve sizin hayal ettiğiniz hareketi etkin bir şekilde algılayabilen biri olarak, sizin hareketliliğin ve dolayısıyla sürenin yalnızca bir yönünü dikkate aldığınız konusunda sizi uyarmalıyım: diğer temel yön size kaçar. Kuşkusuz, evrenin gelecekteki durumlarının tüm parçalarının teorik olarak üst üste yığıldığını, önceden yasal olarak verildiğini, önceden belirlenmiş olduğunu düşünebiliriz: bu şekilde yalnızca onların önceden belirlenmişliğini ifade etmiş oluruz. Ama bu parçalar, fiziksel dünya dediğimiz şeyi oluşturanlar, şimdiye kadar hesaplarınızın nüfuz edemediği diğerlerinin içine yerleştirilmiştir ve siz bunları tamamen varsayımsal bir özdeşleştirme yoluyla hesaplanabilir ilan edersiniz: organik olan var, bilinçli olan var. Ben, bedenimle örgütlü dünyaya, zihinle bilinçli dünyaya bağlı olarak, ilerleyişi kademeli bir zenginleşme, bir icat ve yaratılış sürekliliği olarak algılıyorum. Zaman benim için en gerçek ve en gerekli olandır; eylemin temel koşuludur; - ne diyorum? eylemin kendisidir; ve onu yaşamak zorunda oluşum, gelecek zaman aralığını asla atlayamayışım, -eğer bunun dolaysız hissine sahip olmasaydım- geleceğin gerçekten açık, öngörülemez, belirlenmemiş olduğunu bana kanıtlamaya yeterdi. Beni, eğer böyle adlandırıyorsanız, diyalektik yapıların adamı olan bir metafizikçi sanmayın. Hiçbir şey inşa etmedim, basitçe gözlemledim. Size duyularıma ve bilincime sunulanı aktarıyorum: dolaysız verilen, basit bir görünüş olduğu konusunda ikna edilmediği sürece gerçek olarak kabul edilmelidir; öyleyse, eğer orada bir illüzyon görüyorsanız, kanıt getirmek size düşer. Ama siz orada bir illüzyondan şüpheleniyorsunuz çünkü siz, kendiniz, bir metafizik inşası yapıyorsunuz. Daha doğrusu inşa çoktan yapıldı: Platon'dan geliyor, ki zamanı ebediyetin basit bir yoksunluğu olarak görüyordu; ve çoğu antik ve modern metafizikçi bunu olduğu gibi benimsedi, çünkü gerçekten de insan anlayışının temel bir gereksinimine yanıt veriyordu. Yasaları kurmak, yani değişen şeylerin akışından değişmeyen belirli ilişkileri çıkarmak için yapılan anlayışımız, doğal olarak yalnızca onları görmeye yönelir; onlar tek başına onun için vardır; böylece işlevini yerine getirir, akıp giden ve süren zamanın dışına yerleşerek amacına yanıt verir. Ama saf anlayışı aşan düşünce, eğer zekanın özü yasaları çıkarmaksa, bunun amacının eylemimizin dayanak noktaları bulması, irademizin şeyler üzerinde daha fazla hakimiyet kazanması olduğunu çok iyi bilir: anlayış, süreyi bir eksiklik, saf bir olumsuzluk olarak ele alır, böylece bu süre içinde mümkün olduğunca verimli çalışabiliriz - oysa süre dünyadaki en olumlu şeydir. Çoğu metafizikçinin metafiziği, bu nedenle, yalnızca anlayışın işleyiş yasasının ta kendisidir; ki bu düşüncenin yetilerinden biridir, ama düşüncenin kendisi değil. Düşünce, bütünlüğü içinde, bütünsel deneyimimizi hesaba katar ve deneyimimizin bütünlüğü süredir. Dolayısıyla, ne yaparsanız yapın, evrenin durumlarının sırayla geçtiği bir kez konulmuş bir blokla değiştirerek bir şeyi, hatta esas olanı ortadan kaldırırsınız¹.

¹ Metafizikçilerin blok ile sırayla verilen imgeler arasında kurduğu ilişki üzerine Yaratıcı Evrim'de, IV. bölümde uzun uzadıya durduk.

🇫🇷🧐 dilbilim Böylece kendinize gerektiğinden azını vermiş olursunuz. Ama başka bir anlamda, kendinize gerektiğinden fazlasını vermiş olursunuz.

🇫🇷🧐 dilbilim Gerçekten de P düzleminizin evrenin tüm ardışık anlarına ait, sizi bekleyen tüm imgeleri kat etmesini istiyorsunuz. Ya da -aynı kapıya çıkar- tüm bu imgelerin anlık veya ebediyet içinde verilmiş olmasını, algısal bir kusurunuz nedeniyle P düzleminiz üzerinde sırayla geçiyormuş gibi görünmeye mahkûm olmalarını istiyorsunuz. Bunlardan hangisiyle ifade ettiğiniz önemli değil: her iki durumda da bir P düzlemi vardır -bu Uzay'dır- ve bu düzlemin kendine paralel olarak yer değiştirmesi -bu da Zamandır- ki bu hareket düzlemin bir defada konmuş bloğun tümünü kat etmesini sağlar. Ancak, blok gerçekten verilmişse, onu herhangi başka bir P′ düzlemiyle kesebilirsiniz; bu düzlem yine kendine paralel hareket ederek gerçekliğin tümünü başka bir yönde kat eder¹. Böylece uzay ve zamanın yeni bir dağılımını yapmış olursunuz; bu dağılım ilki kadar meşrudur, çünkü katı blok tek mutlak gerçekliğe sahiptir. İşte varsayımınız tam olarak budur. Ek bir boyut ekleyerek, uzay ve zamanı sonsuz sayıda şekilde bölebilen üç boyutlu bir Uzay-Zaman elde ettiğinizi sanıyorsunuz; sizin deneyimlediğiniz dağılım bunlardan sadece biri olurdu; diğerleriyle aynı düzeyde olurdu. Ancak ben, sadece kavramsal olarak tasarladığınız bu P′ düzlemlerine bağlı gözlemcilerin tüm deneyimlerinin nasıl olacağını gören biri olarak size şunu söyleyebilirim: evrenin tüm gerçek anlarından ödünç alınmış noktalardan oluşan bir imgeyi her an görmek, onu tutarsızlık ve saçmalık içinde yaşamaya mahkûm ederdi. Bu tutarsız ve saçma imgelerin bütünü aslında bloğu yeniden üretir, ancak bu sırf blok çok farklı bir şekilde -belirli bir yönde hareket eden belirli bir düzlem tarafından- oluşturulduğu içindir ki bir blok vardır ve insan düşünce yoluyla onu başka bir yönde hareket eden herhangi bir düzlemle yeniden oluşturma fantezisini gerçekleştirebilir. Bu fantezileri gerçeklikle aynı düzeye koymak, bloğu etkin bir şekilde üreten hareketin sadece olası hareketlerden herhangi biri olduğunu söylemek, dikkatinizi çektiğim ikinci noktayı ihmal etmektir: tamamlanmış blokta, onu oluşturma sürecinden bağımsızlaşmış olarak, sonuç bir kez elde edilip ayrıldığında, onu elde etmek için kullanılan çalışmanın açık izini taşımaz. Binlerce farklı işlem, düşünce yoluyla bloğu ideal olarak yeniden oluşturabilir; oysa o belirli ve benzersiz bir şekilde oluşturulmuştur. Bir ev inşa edildiğinde, hayal gücümüz onu her yönde dolaşır ve çatıyı önce koyup sonra katları birer birer ekleyerek de yeniden inşa edebilir. Kim bu yöntemi mimarın yöntemiyle aynı düzeye koyar ve eşdeğer sayar? Yakından bakıldığında, mimarın yönteminin bütünü oluşturmanın, yani onu yapmanın tek etkili yolu olduğu görülür; diğerleri, görünüşe rağmen, onu parçalamanın, yani özetle yok etmenin yollarıdır; dolayısıyla bunlardan istediğiniz kadar vardır. Sadece belirli bir sırayla inşa edilebilen şey, herhangi bir şekilde yıkılabilir.

¹ Doğrusu, geleneksel mekânsallaştırılmış Zaman kavramında, filmi Zaman yönünde kaydırıp dört boyutlu sürekliliği uzay ve zamanda yeni bir dağılıma tabi tutmayı hiçbir zaman düşünmeyiz: bu hiçbir avantaj sunmaz ve tutarsız sonuçlar verir, oysa bu işlem Görelilik teorisinde zorunlu görünür. Bununla birlikte, bu teorinin karakteristiği olarak verdiğimiz zaman ve uzayın birleşimi, katı bir şekilde, geleneksel teoride de, farklı bir görünüm alarak kavranabilir.

Bölüm 9.5.

Maruz Kalınan Çifte Yanılsama

🇫🇷🧐 dilbilim Uzaya ek bir boyut ekleyerek zamanı ona eklediğinizde asla gözden kaçırmamanız gereken iki nokta bunlardır. Kendimizi en genel duruma yerleştirdik; bu yeni boyutun Görelilik teorisinde nasıl özel bir görünüm aldığını henüz düşünmedik. Bunun nedeni, Görelilik teorisyenlerinin, saf bilimden çıkıp bize bu matematiğin ifade ettiği metafizik gerçeklik hakkında bir fikir verdiklerinde, dördüncü boyutun en azından diğer üçünün özelliklerine sahip olduğunu örtük olarak kabul etmeye başlamalarıdır; buna ek olarak bir şeyler getirmek şartıyla. Uzay-Zamanları hakkında şu iki noktanın kabul edildiğini varsayarak konuştular: 1) Uzay ve zamanda yapabileceğiniz tüm dağılımlar aynı düzeyde tutulmalıdır (doğrusu bu dağılımlar Görelilik hipotezinde sadece özel bir yasaya göre yapılabilir, buna birazdan döneceğiz); 2) Ardışık olaylara dair deneyimimiz, bir seferde verilmiş bir çizgi üzerindeki noktaları birer birer aydınlatmaktan ibarettir. Zamanın matematiksel ifadesinin, ona kaçınılmaz olarak uzayın özelliklerini aktardığını ve dördüncü boyutun nitelikleri ne olursa olsun öncelikle diğer üçünün özelliklerine sahip olmasını gerektirdiğini hesaba katmamış gibi görünüyorlar. Bu nedenle, buraya çifte bir düzeltme getirmeyen herkes, Görelilik teorisinin felsefi anlamı konusunda yanılma ve matematiksel bir temsili aşkın bir gerçekliğe yükseltme riskiyle karşı karşıyadır. Bunu, Bay Eddington'ın artık klasikleşmiş kitabındaki bazı pasajlara giderek kendiniz görebilirsiniz: Olaylar olmaz; oradadırlar ve biz onlara yolculuğumuzda rastlarız. Gerçekleşme formalitesi, gözlemcinin keşif yolculuğunda söz konusu olayın mutlak geleceğinden geçtiğinin basit bir göstergesidir ve pek önemli değildir¹. Görelilik teorisi üzerine ilk kitaplardan biri olan Silberstein'ın kitabında şunlar okunuyordu: Bay Wells, Zamanda Yolcusuna şunu söylettirdiğinde bu teoriyi harikulade bir şekilde öngörmüştü: Zaman ile Uzay arasında, bilincimizin Zaman boyunca hareket etmesi dışında hiçbir fark yoktur².

¹ Eddington, Espace, Temps et Gravitation, fr. çev., s. 51.

² Silberstein, The Theory of Relativity, s. 130.

Bölüm 9.6.

Görelilik Teorisinde Bu Temsilin Özel Nitelikleri

🇫🇷🧐 dilbilim Fakat şimdi dördüncü boyutun, Minkowski ve Einstein'ın Uzay-Zaman'ında aldığı özel görünümle ilgilenmeliyiz. Burada ds2 değişmezi, zaman diğerlerine benzer bir boyut olsaydı olacağı gibi, her biri birim katsayılı dört karenin toplamı değildir: dördüncü kare, c2 katsayısıyla donatılmış olarak, önceki üçünün toplamından çıkarılmalı ve böylece ayrıcalıklı bir konuma sahip olmalıdır. Bu matematiksel ifadenin tuhaflığını uygun bir yöntemle gizleyebiliriz: ancak bu, ifade edilen şeyde varlığını sürdürür ve matematikçi bize ilk üç boyutun gerçek, dördüncünün ise hayali olduğunu söyleyerek uyarır. Öyleyse bu özel biçimli Uzay-Zaman'ı mümkün olduğunca yakından inceleyelim.

Bölüm 9.7.

Bundan Doğabilecek Özel Yanılsama

🇫🇷🧐 dilbilim Ama hemen varmak üzere olduğumuz sonucu bildirelim. Bu sonuç, zorunlu olarak Çoklu Zamanlar incelemesinden elde ettiğimiz sonuca çok benzeyecek; üstelik onun yalnızca yeni bir ifadesi olabilir. Sağduyu ve felsefi geleneğin tek bir zaman lehine konuşmasına karşın, görelilik teorisi ilk bakışta zamanların çokluğunu onaylıyor gibi görünmüştü. Daha yakından baktığımızda, yalnızca tek bir gerçek zaman bulduk: bilimi inşa eden fizikçininki. Diğerleri ise sanal zamanlardır, yani onun hayali gözlemcilere atfettiği kurgusal zamanlardır. Bu hayalet gözlemcilerden herhangi biri aniden canlansa, kendisini eski gerçek gözlemcinin gerçek süresine yerleştirir, o da sırayla bir hayalete dönüşürdü. Böylece gerçek zamanın alışılagelmiş kavrayışı, üzerine Lorentz'in formüllerini uygularsak, elektromanyetik olguların matematiksel ifadesinin hareketsiz olduğu varsayılan gözlemci ile herhangi bir düzgün hareket atfeden gözlemci için aynı kaldığını göstermeye yönelik zihinsel bir inşayla birlikte, basitçe varlığını sürdürür. Minkowski ve Einstein'ın Uzay-Zaman'ı da başka bir şeyi temsil etmez. Eğer dört boyutlu bir Uzay-Zaman'dan, içinde varlıkların ve nesnelerin evrim geçirdiği gerçek bir ortam olarak anlaşılıyorsa, görelilik teorisinin Uzay-Zaman'ı herkesin Uzay-Zaman'ıdır, çünkü hepimiz zamanı uzamsallaştırdığımızda dört boyutlu bir Uzay-Zaman koyma hareketini taslağız ve zamanı ölçebilmemiz, hatta onun hakkında konuşabilmemiz için onu uzamsallaştırmamız gerekir¹. Ancak bu Uzay-Zaman'da Zaman ve Uzay ayrı kalır: ne Uzay zamandan boşalabilir, ne de Zaman uzaya geri dönebilir. Eğer birbirlerine geçerlerse ve sistemin hızına göre değişen oranlarda (Einstein'ın Uzay-Zaman'ında yaptıkları budur), o zaman artık yalnızca sanal bir Uzay-Zaman söz konusudur; deney yapan değil, deney yaptığı düşünülen bir fizikçininki. Çünkü bu ikinci Uzay-Zaman durgundur ve durgun olan bir Uzay-Zaman'da Zaman ve Uzay birbirinden ayrı kalır; yalnızca sistemin hareketiyle gerçekleşen karışımda birbirine karışırlar; ancak sistem, içindeki fizikçi onu terk ettiğinde hareket halindedir. Oysa onu, kendini başka bir sisteme yerleştirmeden terk edemez: bu sistem, o zaman durgun olacak ve bizimki gibi net bir şekilde ayrılmış bir Uzay ve Zamana sahip olacaktır. Öyle ki, zamanı yutan bir Uzay, karşılığında uzayı emen bir Zaman, her zaman sanal ve yalnızca varsayılan, asla güncel ve gerçekleşmiş bir Zaman veya Uzaydır. Doğrudur, bu Uzay-Zaman kavrayışı, o zaman mevcut Uzay ve Zaman algısı üzerinde etkili olacaktır. Hep ayrı ve bu nedenle de biçimsiz bildiğimiz Zaman ve Uzayın içinden, adeta şeffaflıkla, eklemlenmiş bir Uzay-Zaman organizmasını seçeceğiz. Bu eklemlerin matematiksel notasyonu, sanal üzerinde gerçekleştirilip en yüksek genellik derecesine ulaştırılarak, bize gerçek üzerinde beklenmedik bir kavrayış sağlayacaktır. Elimizde, insan zihninin görelilik teorisi yeni bir biçim alsa bile vazgeçmeyeceği güçlü bir araştırma aracı, bir araştırma ilkesi olacaktır.

¹ Bunu başka bir biçimde (s. 76 ve devamı) ifade etmiştik: bilimin, akan zaman ile akmış zaman arasında ayrım yapmanın hiçbir yolu yoktur. Onu ölçtüğü anda uzamsallaştırır.

Bölüm 9.8.

Uzay-Zaman Birleşiminin Gerçekte Temsil Ettiği Şey

🇫🇷🧐 dilbilim Uzay ve Zaman'ın ancak ikisinin de kurgusal hale geldiği anda iç içe geçmeye başladığını göstermek için, S′ sistemimize ve bu sistemde fiilen bulunan gözlemcimize dönelim. Bu gözlemci, düşüncesiyle başka bir S sistemine geçer, onu hareketsiz kabul eder ve S′ sisteminin tüm olası hızlarla hareket ettiğini varsayar. Görelilik Teorisi'nde, ek bir boyut olarak kabul edilen Zaman'ın Uzay'la bu iç içe geçişinin özel anlamını bilmek istiyoruz. Sonucu değiştirmeden ve anlatımımızı basitleştirerek, S ve S′ sistemlerinin uzayının tek bir boyuta, düz bir çizgiye indirgendiğini ve S′'deki gözlemcinin solucan benzeri bir forma sahip olduğunu ve bu çizginin bir bölümünde yaşadığını varsayacağız. Aslında, daha önce bulunduğumuz koşullara (s. 190) geri dönüyoruz. Gözlemcimizin, düşüncesini içinde bulunduğu S′'de tuttuğu sürece, l olarak adlandırılan A′B′ uzunluğunun basitçe ve salt bir şekilde devamlılığını gözlemlediğini söylemiştik. Ancak düşüncesi S'ye taşınır taşınmaz, A′B′ uzunluğunun veya onun l2 karesinin gözlemlenen somut değişmezliğini unutur; artık onu yalnızca, iki kare L2 ve c2T2 arasındaki bir farkın değişmezliği olarak soyut bir biçimde temsil eder (burada L, uzatılmış uzay l1-v2c2'yi ve T, S′ sistemi içinde eşzamanlı olarak algılanan A′ ve B′ olayları arasına giren zaman aralığı 11-v2c2⋅lvc2'yi ifade eder). Birden fazla boyuta sahip Uzayları bilen bizler, bu iki kavram arasındaki farkı geometrik olarak ifade etmekte zorluk çekmeyiz; çünkü A′B′ çizgisini çevreleyen iki boyutlu Uzay'da, üzerine cT'ye eşit B′C′ dikmesini çıkarmamız yeterlidir ve hemen fark ederiz ki S′'deki gerçek gözlemci, dik üçgenin A′B′ kenarını gerçekten de değişmez olarak algılarken, S'deki kurgusal gözlemci doğrudan yalnızca diğer B′C′ kenarını ve bu üçgenin A′C′ hipotenüsünü kavrar: A′B′ çizgisi artık onun için yalnızca üçgeni tamamladığı zihinsel bir çizim, A′C′‾2-B′C′‾2'nin figüratif bir ifadesi haline gelir. Şimdi, sihirli bir değnek darbesinin gözlemcimizi, hem S′'de gerçek hem de S'de kurgusal olarak, kendi içinde bulunduğumuz koşullara yerleştirdiğini ve ona birden fazla boyuta sahip bir Uzay'ı algılamasını veya kavramasını sağladığını varsayalım. S′'de gerçek bir gözlemci olarak, A′B′ düz çizgisini görecektir: bu gerçektir. S'de kurgusal bir fizikçi olarak ise, A′C′B′ kırık çizgisini algılayacak veya kavrayacaktır: bu yalnızca sanaldır; bu, A′B′ düz çizgisinin, hareket aynasında uzamış ve ikiye bölünmüş olarak belirmesidir. Oysa A′B′ düz çizgisi Uzay'dır. Ancak A′C′B′ kırık çizgisi Uzay ve Zamandır; ve S′ sisteminin farklı hızlarına karşılık gelen A′D′B′, A′E′B′... vb. sonsuz sayıda başka kırık çizgi için de durum aynı olacaktır, oysa A′B′ düz çizgisi Uzay olarak kalır. Bu Uzay-Zaman kırık çizgileri, yalnızca sanal olanlar, Uzay'ın düz çizgisinden, zihnin sisteme uyguladığı hareketin tek başına etkisiyle ortaya çıkar. Hepsi şu yasaya tabidir: Uzay parçalarının karesi, Zaman parçalarının karesinden çıkarıldığında (zaman birimi olarak ışık hızının alınması kabul edilmiştir), A′B′ düz çizgisinin değişmez karesine eşit bir kalan verir; bu çizgi salt Uzay'ın bir çizgisi olmakla birlikte gerçektir. Böylece, Uzay-Zaman amalgamının, Uzay ve Zaman'ın birbirinden ayrı ve yan yana bırakıldığı durumla olan ilişkisini tam olarak görüyoruz; bu durum, Zaman'ı uzamsallaştırarak ona Uzay'ın ek bir boyutu muamelesi yapıldığında bile geçerlidir. Bu ilişki, özellikle seçtiğimiz özel durumda, yani S′'de bulunan bir gözlemci tarafından algılanan A′B′ çizgisinin, bu sistem içinde eşzamanlı olarak verilen A′ ve B′ olaylarını birbirine bağladığı durumda oldukça çarpıcı hale gelir. Burada, Zaman ve Uzay o kadar iyi ayrışmıştır ki Zaman ortadan kaybolur ve yalnızca Uzay'ı bırakır: bir A′B′ uzayı, işte gözlemlenen her şey, işte gerçek olan budur. Ancak bu gerçeklik, gözlemcinin sistemi ideal olarak terk etmesiyle sisteme uyguladığı sanal hız arttıkça uzayan sanal Uzay ve sanal Zaman'ın bir amalgamı ile sanal olarak yeniden oluşturulabilir. Böylece, yalnızca düşünülmüş Uzay ve Zaman amalgamlarından oluşan sonsuz bir küme elde ederiz; bunların tümü, algılanan ve gerçek olan salt Uzay'a eşdeğerdir.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak Görelilik Teorisinin özü, gerçek vizyon ile sanal vizyonları aynı düzeye koymaktır. Gerçek, sanalın yalnızca özel bir durumu olurdu. S′ sisteminin içindeki A′B′ düz çizgisinin algısı ile, S sisteminin içinde olduğumuzu varsaydığımızda A′C′B′ kırık çizgisinin kavranması arasında niteliksel bir fark olmazdı. A′B′ düz çizgisi, C′B′ gibi bir parçası sıfır olan A′C′B′ gibi bir kırık çizgi olurdu; burada c2T2 tarafından atanan sıfır değeri de diğerleri gibi bir değerdir. Matematikçi ve fizikçinin böyle ifade etme hakkı elbette vardır. Ancak gerçek ile simgesel olanı ayırt etmesi gereken filozof farklı konuşacaktır. Olanları tanımlamakla yetinecektir. Algılanan, gerçek bir A′B′ uzunluğu vardır. Ve eğer yalnızca bunu kendimize verdiğimizi kabul edersek, A′B′ ve B′'yi anlık ve eşzamanlı olarak alarak, varsayımsal olarak yalnızca bu Uzay uzunluğu artı bir Zaman hiçliği vardır. Ancak sisteme düşünceyle uygulanan bir hareket, başlangıçta düşünülen Uzay'ın Zaman'la şişiyormuş gibi görünmesine neden olur: l2, L2 olur, yani l2+c2T2 olur. O zaman yeni uzayın zamandan sıyrılması, L2'nin c2T2 kadar azaltılması gerekecektir, böylece l2 yeniden bulunur.

🇫🇷🧐 dilbilim Böylece önceki sonuçlarımıza dönüyoruz. Bize, kendi sisteminin içinde gözlemleyen kişi için eşzamanlı olan iki olayın, sistemin dışından hareket ettiğini düşünen biri için art arda geleceği gösteriliyordu. Bunu kabul ettik, ancak art arda gelen hale gelen iki olay arasındaki aralığın zaman olarak adlandırılsa bile hiçbir olayı içeremeyeceğine dikkat çektik: bunun, dediğimiz gibi, genişletilmiş bir hiçlik¹ olduğunu söyledik. Burada genişlemeye tanık oluyoruz. S′'deki gözlemci için, A′ ile B′ arasındaki mesafe, l uzay uzunluğu artı bir zaman sıfırıydı. l2 gerçekliği L2 sanallığına dönüştüğünde, gerçek zamanın sıfırı, c2T2 sanal zamanına dönüşür. Ancak bu sanal zaman aralığı, yalnızca hareket aynasındaki bir optik etki üreten ilkel zaman hiçliğidir. Düşünce, ne kadar kısa olursa olsun, buraya bir olay yerleştiremez; tıpkı bir aynanın derinliklerinde görülen bir salona bir mobilya itilemeyeceği gibi.

¹ Yukarıya bakınız, sayfa 154.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak özel bir durumu ele aldık: S′ sisteminin içinde A′ ve B′ olaylarının eşzamanlı olarak algılandığı durum. Görelilik teorisinde Uzayın Zamana ve Zamanın Uzaya eklenmesi işlemini analiz etmenin en iyi yolunun bu olduğunu düşündük. Şimdi S′'deki gözlemci için A′ ve B′ olaylarının farklı anlarda gerçekleştiği daha genel durumu ele alalım. İlk notasyonumuza dönüyoruz: A′ olayının zamanına t1′, B′ olayının zamanına t2′ diyeceğiz; A′'den B′'ye Uzaydaki mesafeyi x2′-x1′ olarak belirteceğiz; A′ ve B′'nin O′ başlangıç noktasına olan mesafeleri sırasıyla x1′ ve x2′ olacak. İşleri basitleştirmek için Uzayı yine tek boyuta indirgediğimizi varsayıyoruz. Ancak bu kez, S′ içindeki gözlemcinin, sistemin hareketli olduğu varsayılan tüm hızlar için hem x2′-x1′ Uzay uzunluğunun hem de t2′-t1′ Zaman aralığının değişmezliğini gözlemlediğinde, bu değişmezliği düşüncesini hareketsiz bir S sistemine yerleştirerek nasıl temsil edeceğini soracağız. Bildiğimiz üzere¹, (x2′-x1′)2 bunun için (x2′-x1′)2'yi 11-v2c2[v2c2(x2′-x1′)2+v2(t2′-t1′)2+2v(x2′-x1′)(t2′-t1′)] kadar aşan 11-v2c2[(x2′-x1′)+v(t2′-t1′)]2 miktarına genişlemiş olmalıdır

🇫🇷🧐 dilbilim Görüldüğü gibi burada yine bir zaman uzayı şişirmiş olurdu.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak bu kez de bir uzay zamana eklenmiştir, çünkü başlangıçta (t2′-t1′)2 olan şey² (t2′-t1′)2'yi 11-v2c2[v2c2(x2′-x1′)2+v2c2 (t2′-t1′)2+2vc2(x2′-x1′)(t2′-t1′)] kadar aşan 11-v2c2[(t2′-t1′)+v(x2′-x1′)c2]2 miktarına dönüşmüştür

¹ Bkz. s. 193

² Bkz. s. 194

🇫🇷🧐 dilbilim Öyle ki zamanın karesi, uzayın karesindeki artışı verecek olan c2 ile çarpılan bir miktar kadar artmıştır. Böylece gözlerimizin önünde, uzayın zamandan ve zamanın uzaydan beslenmesi yoluyla, sisteme atfedilen tüm hızlar için (x2-x1)2-c2(t2-t1)2 farkının değişmezliği oluşur.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak bu Uzay ve Zaman amalgamı, S′'deki gözlemci için, ancak düşüncesi sistemi harekete geçirdiği anda oluşmaya başlar. Ve amalgam yalnızca onun düşüncesinde vardır. Gerçek olan, yani gözlemlenen veya gözlemlenebilir olan, onun kendi sisteminde uğraştığı birbirinden ayrı Uzay ve Zamandır. Onları dört boyutlu bir süreklilikte birleştirebilir: zamanı uzamsallaştırdığımızda hepimizin az çok karışık bir şekilde yaptığı budur ve zamanı ölçer ölçmez onu uzamsallaştırırız. Ancak Uzay ve Zaman bu durumda ayrı ayrı değişmez kalır. Değişmezlik ancak hayali gözlemcilerimiz için (x2-x1)2-c2(t2-t1)2 farkına aktarılır. Gerçek gözlemci buna izin verir, çünkü rahattır: x2-x1 ve t2-t1 terimlerinin her biri -uzay uzunluğu ve zaman aralığı- sistem içindeki hangi noktadan bakılırsa bakılsın değişmez olduğundan, onları hayali gözlemciye kendi değişmez ifadesine istediği gibi dahil etmesi için bırakır; bu ifadeyi önceden benimser, sistemin kendi kavrayışına uyacağını önceden bilir, çünkü sabit terimler arasındaki bir ilişki zorunlu olarak sabittir. Ve çok kazançlı çıkar, çünkü kendisine sunulan ifade yeni bir fiziksel gerçeği gösterir: ışığın iletiminin cisimlerin ötelemesine karşı nasıl davrandığını belirtir.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak bu, ona iletimin ötelemeyle ilişkisi hakkında bilgi verir, Uzay ve Zaman hakkında yeni bir şey söylemez: bunlar oldukları gibi kalır, birbirinden ayrı, bir fiziksel gerçeği simgelemek için tasarlanmış matematiksel bir kurgunun etkisi dışında karışamazlar. Çünkü bu iç içe geçmiş Uzay ve Zaman, gerçek veya tasavvur edilmiş hiçbir fizikçiye ait değildir. Gerçek fizikçi, içinde bulunduğu sistemde ölçümlerini yapar ve onu referans sistemi olarak benimseyerek hareketsiz kılar: Zaman ve Uzay burada birbirinden ayrı, birbirine nüfuz edemez halde kalır. Uzay ve Zaman yalnızca gerçek fizikçinin bulunmadığı, yalnızca onun hayal ettiği fizikçilerin yaşadığı hareketli sistemlerde iç içe geçer - bilimin büyük yararı için hayal edilmiş fizikçiler. Ancak bu fizikçiler gerçek veya olabilir olarak hayal edilmez: onları gerçek varsaymak, onlara bilinç atfetmek, onların sistemini bir referans sistemi haline getirmek, kendini oraya taşımak ve onlarla bir olmak, her durumda onların Zaman ve Uzayının iç içe geçmeyi bıraktığını ilan etmek olur.

🇫🇷🧐 dilbilim Böylece uzun bir dolambaçtan sonra başlangıç noktamıza dönüyoruz. Zamana dönüştürülebilen Uzaydan ve Uzaya yeniden dönüştürülebilen Zamandan, yalnızca çoklu Zamanlar, birbirinin yerine geçebilir olarak kabul edilen ardışıklık ve eşzamanlılık hakkında söylediklerimizi tekrarlıyoruz. Ve bu çok doğaldır, çünkü her iki durumda da aynı şey söz konusudur. dx2+dy2+dz2-c2dt2 ifadesinin değişmezliği, Lorentz denklemlerinden doğrudan çıkar. Ve Minkowski ve Einstein'ın Uzay-Zamanı, çoklu Zamanlar ve ardışıklığa dönüştürülebilen eşzamanlılıklar hipotezinin bu denklemleri ifade etmesi gibi, yalnızca bu değişmezliği simgeler.

Bölüm 10.

Son Not

🇫🇷🧐 dilbilim Çalışmamızın sonuna geldik. Zaman ve Görelilik teorisiyle genellikle ilişkilendirilen Zamanla ilgili paradokslar üzerine odaklanması gerekiyordu. Bu nedenle Özel Görelilik ile sınırlı kalacaktır. Bunun için soyutta mı kalıyoruz? Kesinlikle hayır, ve şimdiye kadar üzerinde çalıştığımız sadeleştirilmiş gerçekliğe bir kütleçekim alanı ekleseydik Zaman hakkında önemli bir şey ekleyemezdik. Genel Görelilik teorisine göre, bir kütleçekim alanında artık saatlerin senkronizasyonunu tanımlayamaz veya ışık hızının sabit olduğunu iddia edemeyiz. Sonuç olarak, katı bir şekilde, zamanın optik tanımı ortadan kalkar. zaman koordinatına bir anlam vermek istendiğinde, gerekirse sonsuzda aramak üzere Özel Görelilik koşullarına yerleşmek gerekli olacaktır.

🇫🇷🧐 dilbilim Her an, bir Özel Görelilik evreni, Genel Görelilik Evrenine teğettir. Öte yandan, hiçbir zaman ışık hızıyla karşılaştırılabilir hızları veya yoğunlukta kütleçekim alanlarını dikkate almak gerekmez. Bu nedenle genellikle, yeterli bir yaklaşımla, Zaman kavramını Özel Görelilikten ödünç alabilir ve olduğu gibi koruyabiliriz. Bu anlamda Zaman, Uzayın Genel Göreliliğe ait olması gibi, Özel Göreliliğe aittir.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak Özel Görelilik teorisindeki Zaman ile Genel Görelilik teorisindeki Uzay'ın gerçeklik derecesi aynı değildir. Bu konunun derinlemesine incelenmesi filozof için son derece aydınlatıcı olacaktır. Bu inceleme, geleneksel felsefe tarafından yersiz yere benzer kabul edilen Gerçek Zaman ile Salt Uzay arasında eskiden beri kurduğumuz köklü doğa ayrımını teyit edecektir. Belki de fizikçi için de ilgi çekici olabilir. Özel Görelilik teorisinin ile Genel Görelilik teorisinin tam olarak aynı ruha sahip olmadığını ve aynı anlamı taşımadığını ortaya koyacaktır. İlki kolektif bir çabanın ürünüyken, ikincisi Einstein'ın kendi dehasını yansıtır. İlki bize öncelikle zaten elde edilmiş sonuçlar için yeni bir formül sunar; kelimenin tam anlamıyla bir teori, bir temsil biçimidir. İkincisi ise özünde bir araştırma yöntemidir, bir keşif aracıdır. Ancak bunları karşılaştırmak bize düşmez. Yalnızca birinin Zaman'ı ile diğerinin Uzay'ı arasındaki farka dair birkaç söz söyleyelim. Bu, bu denemede defalarca ifade edilen bir düşünceye dönmek olacaktır.

🇫🇷🧐 dilbilim Genel Görelilik teorisinin fizikçisi Uzay'ın yapısını belirlediğinde, fiilen içinde bulunduğu bir Uzay'dan bahseder. İleri sürdüğü her şeyi uygun ölçüm aletleriyle doğrulayabilir. Eğriliğini tanımladığı Uzay parçası ne kadar uzakta olursa olsun: teorik olarak oraya gidebilir, teorik olarak bizi formülünün doğrulanmasına tanık edebilir. Kısacası, Genel Görelilik Uzay'ı, yalnızca kavramsal olmayan, aynı zamanda algılanabilir olan özellikler sergiler. Bunlar fizikçinin içinde yaşadığı sistemi ilgilendirir.

🇫🇷🧐 dilbilim Ancak Özel Görelilik teorisindeki zaman özellikleri, özellikle de zaman çoklukları, yalnızca fiilen değil, ilke olarak da onları ortaya atan fizikçinin gözleminden kaçar. Genel Görelilik Uzay'ı içinde bulunulan bir Uzay iken, Özel Görelilik zamanları, yalnızca biri dışında, içinde bulunulmayan Zamanlar olacak şekilde tanımlanır. İçinde bulunulamaz, çünkü gidilen her yerde, yürüyüşçüye bağlı açıklığın her adımda sisi geri itmesi gibi, diğerlerini kovan bir Zaman beraberinde getirilir. Hatta içinde bulunulduğu bile tasavvur edilemez, çünkü genişletilmiş zamanlardan birine düşüncede taşınmak, onun ait olduğu sistemi benimsemek, onu referans sistemi yapmak olur: hemen o Zaman büzülür ve bir sistem içinde yaşanan, tüm sistemlerde aynı olduğuna inanmamak için hiçbir nedenimiz olmayan Zamana dönüşür.

🇫🇷🧐 dilbilim Dolayısıyla genişletilmiş ve parçalanmış Zamanlar, fizikçinin düşüncesi tarafından, başlangıç noktası olan Gerçek Zaman ile yine aynı Gerçek Zaman olan varış noktası arasına yerleştirilen yardımcı zamanlardır. Birincisinde üzerinde işlem yapılan ölçümler alınır; ikincisine işlemin sonuçları uygulanır. Diğerleri, problemin ifadesi ile çözümü arasında aracılardır.

🇫🇷🧐 dilbilim Fizikçi hepsini aynı düzlemde tutar, hepsine aynı adı verir, hepsine aynı şekilde davranır. Ve haklıdır. Hepsi gerçekten de Zaman ölçümleridir; ve bir şeyin ölçümü, fiziğin gözünde o şeyin kendisi olduğundan, hepsi fizikçi için Zaman olmalıdır. Ancak bunlardan yalnızca birinde -kanıtladığımızı düşünüyoruz- ardışıklık vardır. Sonuç olarak yalnızca biri sürer; diğerleri sürmez. O, ölçen uzunluğa dayalı ama ondan ayrı bir zaman iken, diğerleri yalnızca uzunluklardır. Daha kesin olarak, o hem bir Zaman hem de bir ışık çizgisidir; diğerleri ise yalnızca ışık çizgileridir. Ancak bu son çizgiler birincisinin uzatılmasından doğduğundan ve birincisi Zamana yapışık olduğundan, onlar için uzatılmış Zamanlar olduğu söylenecektir. İşte buradan, sayısı belirsiz, Özel Görelilikteki tüm Zamanlar gelir. Çoklukları, Gerçek Zamanın birliğini dışlamak şöyle dursun, onu öngörür.

🇫🇷🧐 dilbilim Paradoks, tüm bu Zamanların gerçeklikler olduğu, yani algılanan veya algılanabilir, yaşanan veya yaşanabilir şeyler olduğu iddia edildiğinde başlar. Zamanı ışık çizgisiyle özdeşleştirdiğinde, biri dışında hepsi için bunun tersini örtülü olarak kabul etmişti. Zihnimizin açıkça göremediğinde bile sezdiği çelişki budur. Üstelik bu çelişki hiçbir fizikçiye fizikçi olarak atfedilemez: yalnızca fiziği metafizik haline getiren bir fizikte ortaya çıkar. Zihnimiz bu çelişkiyi kabul edemez. Direncinin sağduyu önyargısına atfedilmesi yanlıştır. Önyargılar düşünme yoluyla yok olur veya en azından zayıflar. Ancak bu durumda, düşünme inancımızı pekiştirir ve hatta onu sarsılmaz kılar, çünkü bize Özel Görelilik Zamanları'nda -biri hariç- olayların birbirini izleyemeyeceği, hiçbir şeyin varlığını sürdüremeyeceği, hiçbir varlığın yaşlanamayacağı süresiz zamanlar olduğunu gösterir.

🇫🇷🧐 dilbilim Yaşlanma ve süre nitelik düzenine aittir. Hiçbir çözümleme çabası onları salt niceliğe indirgeyemez. Şey burada ölçümünden ayrı kalır; üstelik ölçüm Zaman'ı temsil eden bir Uzay üzerinde gerçekleşir, Zaman'ın kendisi üzerinde değil. Ancak Uzay konusunda durum tamamen farklıdır. Ölçümü özünü tüketir. Bu kez fiziğin keşfettiği ve tanımladığı özellikler, şeye değil, zihnin şey üzerindeki görüşüne ait değildir. Daha doğrusu: onlar gerçekliğin ta kendisidir; şey bu kez ilişkidir. Descartes maddeyi -anlık olarak ele alındığında- uzama indirgemişti: fizik onun gözünde geometrik olduğu ölçüde gerçeğe ulaşıyordu. Genel Görelilik üzerine, Özel Görelilik üzerine yaptığımıza paralel bir çalışma, kütleçekiminin eylemsizliğe indirgenmesinin tam da, fizikçi ile nesnesi arasına, zihin ile şeyin kurucu ilişkileri arasına girerek fiziğin burada geometri olmasını engelleyen hazır kavramların ortadan kaldırılması olduğunu gösterecektir. Bu açıdan, Einstein Descartes'ın takipçisidir.

🏛️ Archive.org ve Ottawa Üniversitesi'ne 🇨🇦 Kanada, birinci baskının fiziksel bir kopyasını internette erişilebilir kıldıkları için teşekkürler. Felsefe bölümlerini uottawa.ca/faculty-arts/philosophy adresinden inceleyin.

© 2025 Philosophical.Ventures Inc.

Yedekler