ਆਈਨਸਟਾਈਨ-ਬਰਗਸਨ ਬਹਿਸ

ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਬਨਾਮ ਦਰਸ਼ਨ, 🕒 ਸਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ

ਉਸ ਬਹਿਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਸਿਧਾਂਤ ਲਈ ਆਪਣਾ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਗੁਆਇਆ।

ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਬਨਾਾਮ ਦਰਸ਼ਨ

🕒 ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ

ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਵਾਾਦ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ «ਮਹਾਾਨ ਨੁਕਸਾਾਨ»

6 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1922 ਨੂੰ, ਪੈਰਿਿਸ ਵਿੱੱਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਫਿਿਲਾਾਸਫੀ (Société française de philosophie) ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰੰਗ ਵਿੱੱਚ, ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਾਈਨ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਾਮਜ਼ਦਗੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਤਾਾਜ਼ਾ, ਮੁੱਖ ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਪੇਖਤਾਵਾਦ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲੈਕਚਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਿਸ ਵਿੱੱਚ ਉਸਨੇ ਐਲਾਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਨਵਾਂ ਸਿਿਧਾਂਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ 🕒 ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁਰਾਣਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਮਲਾ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਸਾਪੇਖਤਾਵਾਦ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਾਬ ਵਿੱੱਚ, ਉਸਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ:

Die Zeit der Philosophen ist vorbei

ਅਨੁਵਾਦ:

ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਿਆ ਹੈ

ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੈਕਚਰ ਦਾ ਸਾਰ ਇਸ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ, ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰਨ ਨੂੰ ਅੰਤਿਿਮ ਰੂਪ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ:

ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਿਗਿਿਆਨਕ ਸਮਾਂ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭੌਤਿਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੱੱਖਰਾ ਹੈ।

ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਈਨਸਟਾਾਈਨ ਦੇ ਨਾਟਕੀੀਆਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਉਸਦੀ ਨੋਬਲ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਕਾਰਨ ਵਿਿਸ਼ਵ ਪੱੱਧਰ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਾਵ ਪਿਆ।

ਇਹ ਘਟਨਾ ਵਿਿਗਿਿਆਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਗਿਰਾਾਵਟ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਵਾਾਦ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

ਅਧਿਆਇ 1.1.

ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ «ਮਹਾਾਨ ਨੁਕਸਾਾਨ»

ਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਇੱਕ ਫੁੱਲਦਾਰ ਦੌਰ ਦੇਖਿਿਆ ਸੀ ਜੋ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ੍ਰੈਂਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕ ਹੇਨਰੀ ਬਰਗਸਨ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤ ਕੀਤਾ ਗਿਿਆ ਸੀ, ਜਿਿਸਦਾ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦਾ ਕੰਮ 🕒 ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਆਈਨਸਟਾਾਈਨ ਦੇ ਲੈਕਚਰ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।

ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਅਤੇ ਬਰਗਸਨ ਵਿਿਚਕਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਬਹੁ-ਸਾਲਾ ਬਹਿਿਸ ਨੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸੁਨੇਹਿਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ, ਉਹ ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਜਿਿਸਨੂੰ ਇਤਿਿਹਾਾਸਕਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਮਹਾਾਨ ਨੁਕਸਾਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਿਸਨੇ ਵਿਗਿਆਨਵਾਾਦ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦਿੱਤੀ।

ਜਿਿਮੇਨਾ ਕੈਨਾਾਲਸ, ਇਲੀਨੋਇਸ ਯੂਨੀੀਵਰਸਿਿਟੀ ਵਿੱੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਜਿਸਨੇ ਬਹਿਿਸ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕਿਿਤਾਾਬ ਲਿਿਖੀ, ਨੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ:

ਕਿਤਾਬ: ਦ ਫਿਿਜ਼ੀਸਿਸਟ &amp; ਦ ਫਿਲਾਸਫਰ ਦ ਫਿਿਜ਼ੀਸਿਸਟ & ਦ ਫਿਲਾਸਫਰ

ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਾਨ ਭੌਤਿਕ ਵਿਿਗਿਿਆਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਇਮਾਾਨਦਾਰੀ ਨਾਾਲ ਲਿਿਖਿਿਆ ਗਿਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਥੀੀਏਟਰ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਸੀ। ਮੁਲਾਾਕਾਾਤ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਹੇ, ਸਦੀ ਦੇ ਬਾਾਕੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੇ ਰਹਿਿਣਗੇ।

ਬਹਿਿਸ ਤੋਂ ਬਾਾਅਦ ਦੇ ਸਾਾਲਾਂ ਵਿੱਚ,... ਵਿਿਗਿਿਆਨੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਵਿਿਚਾਰ ਪ੍ਰਭਾਾਵਸ਼ਾਾਲੀ ਹੋ ਗਏ। ... ਬਹੁਤਿਿਆਂ ਲਈ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦੀ ਹਾਰ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਅੰਤਰਾਾਤਮਾ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ... ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ,... ਫਿਰ ਉਹ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਪ੍ਰਭਾਾਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਘਟ ਗਈ।

(2016) ਇਸ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨੇ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਾਇਆ ਕਿ ਸਾਪੇਖਤਾਵਾਦ ਲਈ ਕੋਈ ਨੋਬਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਰੋਤ: Nautil.us | ਪੀੀਡੀੀਐਫ ਬੈਕਅੱਪ | jimenacanales.org (ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੀ ਵੈੱੱਬਸਾਈਟ)

ਅਧਿਆਇ 2.

ਵਿਿਗਿਿਆਨਵਾਦ ਲਈ ਭ੍ਰਿਿਸ਼ਟਾਚਾਰ

ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਂਚ ਦਰਸ਼ਾਵੇਗੀ ਕਿ ਹੇਨਰੀ ਬਰਗਸਨ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੁੱਦਰਤੀ ਭਾਾਸ਼ਣ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਘੱੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਸਦੀੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਨਿਿਯਮ ਦੇ ਠੇਕੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਜਾਾਣ-ਬੁੱੱਝ ਕੇ ਬਹਿਿਸ ਹਾਰੀ।

ਜਦਕਿ ਬਰਗਸਨ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਸਾਾਪੇਖਤਾਾਵਾਾਦ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਿਹਾ, ਇਸ ਕਾਰਵਾਾਈ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਿਿਸਨੇ ਵਿਗਿਆਨਵਾਾਦ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦਿੱਤੀ।

ਬਰਗਸਨ 1907 ਵਿੱੱਚ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਰਚਨਾਾਤਮਕ ਉਤਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਅੰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਿਸ਼ਵ ਪੱੱਧਰ 'ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਿਸਨੇ ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ ਦੇ ਉਤਪਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ਲਈ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਤੀੀਵਾਾਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕੰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਜਾਂਚ ਦਰਸ਼ਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਰਗਸਨ ਡਾਰਵਿਿਨਵਾਾਦੀੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਾਣ-ਬੁੱੱਝ ਕੇ ਹਾਰ ਰਿਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਅਧਿਿਆਇ 4.)।

ਅਧਿਆਇ 2.1.

ਬਰਗਸਨ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਇੱਕ ਜਿੱਤ

ਬਰਗਸਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਈਨਸਟਾਾਈਨ ਵਿਰੁੱੱਧ ਬਹਿਿਸ ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਭਾਾਵਨਾਵਾਂ ਆਈਨਸਟਾਾਈਨ ਦੇ ਪੱੱਖ ਵਿੱੱਚ ਸਨ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਲਈ, ਬਰਗਸਨ ਦੀ ਹਾਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਸਹਿਜ-ਬੁੱਧ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਨੁਮਾਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਸੀ।

ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਕੇ ਬਹਿਸ ਜਿੱਤੀ ਕਿ ਬਰਗਸਨ ਨੇ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਬਹਿਿਸ ਵਿੱੱਚ ਆਈਨਸਟਾਾਈਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੇ ਵਿਿਗਿਿਆਨ ਲਈ ਇੱਕ ਜਿੱਤ ਦੀ ਨੁਮਾਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।

ਬਰਗਸਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕ ਆਲੋਚਨਾਾਤਮਕ ਗ੍ਰੰੰਥ ਅਵਧੀ ਅਤੇ ਏਕਸਮਯਤਾ (1922) ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਗਲਤੀਆਂ ਕੀਤੀੀਆਂ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕ ਬਰਗਸਨ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਉਦਾਾਹਰਣ ਲਈ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਿਲੀੀਅਮ ਲੇਨ ਕ੍ਰੇਗ ਨੇ 2016 ਵਿੱੱਚ ਲਿਿਖਿਿਆ:

ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੈਂਥੀੀਅਨ ਤੋਂ ਹੇਨਰੀ ਬਰਗਸਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਾਲ ਡਿੱਗਣਾ ਬਿਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਇਸ ਦੇ ਗਲਤ ਆਲੋਚਨਾ, ਜਾਂ ਯਾਨੀ ਕਿ ਗਲਤ ਸਮਝ, ਕਾਰਨ ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਵਿਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਪੇਖਤਾਵਾਦ ਦਾ ਸੀ।

ਬਰਗਸਨ ਦੀ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਸਿਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸਮਝ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਰਮਨਾਾਕ ਗਲਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਬਰਗਸਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਵਿਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।

(2016) ਬਰਗਸਨ ਸਾਾਪੇਖਤਾਾਵਾਾਦ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਸੀ (ਖੈਰ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ)! ਸਰੋਤ: ਰੀੀਜ਼ਨੇਬਲ ਫੇਥ | ਪੀੀਡੀੀਐਫ ਬੈਕਅੱਪ

ਅਧਿਆਇ 2.2.

ਸਪਸ਼ਟ ਗਲਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਈਨਸਟਾਾਈਨ ਦੀ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ

ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਈਨਸਟਾਾਈਨ ਨੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਰਗਸਨ 'ਤੇ ਸਿਿਧਾਂਤ ਨਾ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਾਇਆ, ਨਿੱੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਬਰਗਸਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਹੈ।

ਸ਼ਾਾਮਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ 1922 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱੱਚ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ, ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀ ਬਹਿਸ ਤੋਂ ਮਹੀਨਿਿਆਂ ਬਾਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਹੇਠ ਲਿਿਖੀ ਨਿੱਜੀ ਨੋਟ ਲਿਿਖੀ:

Bergson hat in seinem Buch scharfsinnig und tief die Relativitätstheorie bekämpft. Er hat also richtig verstanden.

ਅਨੁਵਾਦ:

ਬਰਗਸਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਰਿਲੇਟੀੀਵਿਿਟੀ ਦੇ ਸਿਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨੀ ਅਤੇ ਡੂੰੰਘਾਾਈ ਨਾਲ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਿਆ ਹੈ।

ਸਰੋਤ: ਕੈਨਾਾਲਸ, ਜਿਮੇਨਾ. ਦ ਫਿਿਜ਼ੀਸਿਸਟ & ਦ ਫਿਲਾਸਫਰ, ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ, 2015. ਪੰਨਾ 177.

ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜਿਿਮੇਨਾ ਕੈਨਾਾਲਸ, ਪਹਿਿਲਾਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਨੇ ਆਈਨਸਟਾਾਈਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਿਕ ਦੱਸਿਿਆ।

ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਨਿੱੱਜੀ ਨੋਟਾਂ ਭ੍ਰਿਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹਨ।

ਅਧਿਆਇ 2.3.

ਨੋਬਲ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮਾਨਤਾ

ਨੋਬਲ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸਵਾਂਤੇ ਅਰੇਨੀੀਅਸ ਨੇ ਮੰਨਿਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਾਵ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਜਨਤਕ ਭਾਵਨਾਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਇਹ ਕੋਈ ਰਾਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਪੈਰਿਿਸ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਬਰਗਸਨ ਨੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜਿਿਮੇਨਾ ਕੈਨਾਾਲਸ ਨੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ:

ਨੋਬਲ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਉਸ ਦਿਿਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੇ ਯਕੀਨਨ ਆਈਨਸਟਾਾਈਨ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ [ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਖਾਰਜ ਕਰਨ] ਦੀ ਯਾਾਦ ਦਿਵਾਈ ਜਿਿਸ ਨੇ ਬਰਗਸਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਭੜਕਾਾਇਆ।

ਆਈਨਸਟਾਾਈਨ ਦੇ ਸਾਾਪੇਖਤਾਾਵਾਾਦ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਲਈ ਨੋਬਲ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਕੋਈ ਤਾਰਕਿਿਕ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਨੋਬਲ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਆਤਮਿਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਬਚਾਾਅ ਕਰਨ ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਭਾਵਨਾਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਸਥਾਗਤ ਝੁਕਾਅ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਮੇਟੀ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਈਨਸਟਾਾਈਨ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਸਨੀਯਤਾ 'ਤੇ ਨਕਾਰਾਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਾਵ ਪਾਇਆ।

ਇਸ ਦੇ ਬਾਾਅਦ, ਨੋਬਲ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਵਿਿਗਿਿਆਨਕ ਭਾਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਤੀੀਬਰ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਿਆ।

ਅਧਿਆਇ 2.4.

ਨੋਬਲ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਆਈਨਸਟਾਾਈਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ

ਰਿਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੀ ਬਜਾਾਏ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਫੋਟੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੰਮ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।

ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਨੋਬਲ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਿਲੇਟੀੀਵਿਿਟੀ 'ਤੇ ਲੈਕਚਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਿਸ ਨਾਲ ਨੋਬਲ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਬੇਇੱੱਜ਼ਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ।

ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਇਹ ਨਾਾਟਕੀ ਕਾਰਵਾਾਈ, ਜਿਿਸ ਵਿੱੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਫੋਟੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਿਕ ਪ੍ਰਭਾਾਵ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੀ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਦੌਰਾਾਨ ਰਿਿਲੇਟੀਵਿਟੀ 'ਤੇ ਲੈਕਚਰ ਦਿੱਤਾ, ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਨਤਕ ਭਾਵਨਾ ਨਾਾਲ ਖੇਡਿਆ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨੈਤਿਿਕ ਹਾਨੀ ਕਰਵਾਾਈ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਨੁਕਸਾਾਨ ਤੋਂ ਕਿਿਤੇ ਵੱੱਧ ਸੀ।

ਅਧਿਆਇ 2.5.

ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਵਿਰੋਧ

ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਰਿਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕ ਹੈਨਰੀ ਬਰਗਸਨ ਦੁਆਰਾ ਆਲੋਚਨਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਨਤਕ ਰਾਾਏ ਆਈਨਸਟਾਾਈਨ ਦੇ ਪੱੱਖ ਵਿੱੱਚ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਿਗਿਿਆਨ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਜਾਾਇਜ਼ਗੀ ਮਿਿਲੀ।

ਇਹ ਜਾਂਚ ਦਰਸਾਾਏਗੀ ਕਿ ਬਰਗਸਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਭਰੀੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਾਵਜੂਦ, ਆਈਨਸਟਾਾਈਨ ਦੀੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਬਰਗਸਨ ਦੀ ਸਿਿਧਾਂਤ ਸਮਝ ਬਾਰੇ ਮੁੱੱਖ ਦ੍ਰਿਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਰਗਸਨ ਨੇ ਕਥਿਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਉੱੱਚ ਹਿੱਤਾਂ (ਡਾਰਵਿਿਨਵਾਾਦ ਅਤੇ ਸੰੰਬੰੰਧਿਿਤ ਵਿਗਿਆਨਵਾਾਦ) ਲਈ ਜਾਾਣ-ਬੁੱੱਝ ਕੇ ਹਾਰ ਮੰਨੀ, ਇੱਕ ਖਾਸੀਅਤ ਜੋ 1907 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਕ੍ਰਿਿਏਟਿਿਵ ਐਵੋਲਿਿਊਸ਼ਨ ਵਿੱੱਚ ਪਹਿਿਲਾਂ ਹੀ ਦਿਿਖਾਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਅਧਿਆਇ 3.

ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਹੈਨਰੀ ਬਰਗਸਨ

ਫ੍ਰੈਂਚ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈਨਰੀ ਬਰਗਸਨ, ਇੱਕ ਵਿਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱੱਖ ਹਸਤੀ (ਮੈਂਬਰ ਐਕਾਾਡੇਮੀ ਫ੍ਰਾਂਸੇਜ਼, 1927 ਵਿੱੱਚ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ), ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਦੁਨੀੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਾਕ ਆਦਮੀ

ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕ ਜੀਨ ਵਾਾਹਲ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਸੀ: ਜੇਕਰ ਕਿਿਸੇ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਸੁਕਰਾਾਤ, ਪਲੈਟੋ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਿਲਾ ਕੇ — ਡੇਕਾਰਟ, ਕਾਂਤ, ਅਤੇ ਬਰਗਸਨ।

ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਿਲੀੀਅਮ ਜੇਮਜ਼ ਨੇ ਬਰਗਸਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਤਿਿਭਾਾਸ਼ਾਲੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਜੀਵਿਤਾਂ ਵਿੱੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਸਿਆ।

ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਇਤਿਿਹਾਾਸਕਾਰ ਏਟੀਅਨ ਗਿਿਲਸਨ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਾਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪਹਿਿਲਾ ਤਿਿਹਾਾਈ ਬਰਗਸਨ ਦਾ ਯੁੱਗ ਸੀ।

ਇਤਿਿਹਾਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜਿਿਮੇਨਾ ਕੈਨਾਾਲਸ ਨੇ ਬਰਗਸਨ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ:

ਬਰਗਸਨ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦੁਨੀੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਾਨ ਵਿਚਾਰਕ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਾਕ ਆਦਮੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਬਰਗਸਨ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਭਰ ਦਾ ਕੰਮ ਲਾ ਡਿਿਊਰੀ (ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਮਿਿਆਦ ਵਜੋਂ) 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ — ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸੰਕਲਪਨਾ ਜੋ ਜੀੀਵਤ ਅਤੇ ਗੁਣਾਤਮਕ ਹੈ।

ਬਰਗਸਨ ਲਈ, ਸਮਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਿਆ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਵਾਾਹ ਸੀ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਵਜੋਂ ਘਟਾਾਉਣਾ ਉਸਨੂੰ ਮਨੁੱੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਗਲਤਫਹਿਮੀ ਲੱੱਗਿਿਆ।

ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਲੈਕਚਰ ਸਮਾਗਮ 'ਤੇ, ਬਰਗਸਨ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ:

ਇੱਕ ਭੌਤਿਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕੀ ਹੈ? ਅਮੂਰਤ, ਅੰਕੀ ਪਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ। ਪਰ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕ ਲਈ, ਸਮਾਂ ਹੋਂਦ ਦਾ ਮੂਲ ਤਾਾਣਾ-ਬਾਾਣਾ ਹੈ — ਉਹ ਡਿਊਰੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਬਰਗਸਨ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਆਈਨਸਟਾਾਈਨ ਦਾ ਸਿਿਧਾਂਤ ਸਿਰਫ਼ ਸਥਾਾਨਿਿਕ ਸਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਉਤਪੰਨ ਅਮੂਰਤਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੀੀਵਤ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਸਮੇਂਗਤ ਅਸਲੀੀਅਤ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ 'ਤੇ ਮਾਪ ਨੂੰ ਮਾਾਪੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਗੜਬੜ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਾਇਆ — ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕ ਗਲਤੀ ਜਿਿਸਦੇ ਅਸਤਿਤਵਗਤ ਨਤੀੀਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

1922 ਵਿੱੱਚ, ਬਰਗਸਨ ਨੇ ਡਿਿਊਰੀ ਏਟ ਸਿਮੁਲਟੇਨੀਟੀ (ਡਿਿਊਰੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਾਲੀਨਤਾ) ਪ੍ਰਕਾਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ, ਆਈਨਸਟਾਾਈਨ ਦੀ ਰਿਲੇਟੀੀਵਿਿਟੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗੂੜ੍ਹੀ ਆਲੋਚਨਾ।

ਕਿਤਾਬ ਪੈਰਿਿਸ ਵਿੱੱਚ ਹੋਈ ਬਹਿਿਸ ਦਾ ਸਿੱੱਧਾ ਜਵਾਾਬ ਸੀ ਜਿੱੱਥੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਕਵਰ 'ਤੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਸਧਾਰਨ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਬਾਰੇ।

ਕਿਿਤਾਾਬ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਾਵਨਾ ਇਸ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

(ਕਿਿਤਾਾਬ ਦਾ ਪਹਿਿਲਾ ਵਾਾਕ) ਇਸ ਕੰਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਕੁੱੱਝ ਸ਼ਬਦ ਇਸਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਗੇ। ... ਇਸ ਭੌਤਿਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਈ ਸਾਾਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਾਸ ਕਿ ਉਹ ਸਾਾਡੇ ਲਈ ਨਵੀਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਿਗਿਿਆਨ ਦੇ ਨਾਾਲ-ਨਾਾਲ ਸੋਚਣ ਦੇ ਨਵੇਂ ਢੰੰਗ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ, ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵੱਖਰੇ ਅਨੁਸ਼ਾਾਸਨ ਹਨ ਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਲਈ ਬਣੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਸਾਾਡੇ ਵਿੱੱਚ ਟਕਰਾਅ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਫਰਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਿਤਾਬ ਸਾਾਡੇ ਕਿਿਤਾਾਬਾਂ ਵਾਾਲੇ ਭਾਗ¹ ਵਿੱਚ 1922 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਕੈਨ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ, ਅਤੇ 42 ਭਾਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱੱਚ AI ਅਨੁਵਾਦ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਾਸ਼ਿਤ ਹੈ ਜੋ ਬਰਗਸਨ ਦੀ ਅਸਲ ਭਾਾਸ਼ਾਈ ਮੰਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੂਖ਼ਮ ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱੱਖਿਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਪੈਰਾ AI ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਅਸਲੀ ਫ੍ਰੈਂਚ ਟੈਕਸਟ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ (ਪੈਰੇ 'ਤੇ ਮਾਊਸ ਘੁਮਾ ਕੇ)।

¹ ਹੈਨਰੀ ਬਰਗਸਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਡਿਿਊਰੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਾਲੀਨਤਾ (1922) ਸਾਾਡੇ ਕਿਿਤਾਾਬ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱੱਚ 42 ਭਾਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਿਤ ਹੈ। ਇੱੱਥੇ ਡਾਊਨਲੋਡ ਜਾਂ ਔਨਲਾਾਈਨ ਪੜ੍ਹੋ।

ਅਧਿਆਇ 3.3.

ਬਰਗਸਨ ਦੀ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਾਾਪਸ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਿਸ਼

ਬਹਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱੱਚ, ਬਰਗਸਨ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਗੁਪਤ ਨੈਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਾਵ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੁਨੀੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਾਕ ਆਦਮੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਨੋਬਲ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਰਿਲੇਟੀੀਵਿਿਟੀ ਲਈ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਿਤ ਕਰੇ।

ਬਰਗਸਨ ਸਫਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਜਤਨ ਨੋਬਲ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਨਿੱੱਜੀ ਜਿੱਤ 'ਤੇ ਪਹੁੰੰਚੇ, ਜਿਿਸ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਰਗਸਨ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਰਿਲੇਟੀੀਵਿਿਟੀ ਲਈ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱੱਖ ਕਾਰਨ ਸੀ:

ਇਹ ਕੋਈ ਰਾਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਪੈਰਿਿਸ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਬਰਗਸਨ ਨੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੋਬਲ ਕਮੇਟੀ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਬਰਗਸਨ ਦੇ ਨਿੱੱਜੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਰਹੀ ਸੀ।

ਅਧਿਆਇ 4.

ਮੰਤਵਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਾਲ ਹਾਰ ਮੰਨਣਾ

ਕੀ ਬਰਗਸਨ ਆਈਨਸਟਾਾਈਨ ਦੇ ਰਿਲੇਟੀੀਵਿਿਟੀ ਸਿਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਿਹਾ?

ਇਸ ਜਾਂਚ ਦਾ ਲੇਖਕ 2006 ਤੋਂ ਡੱਚ ਆਲੋਚਨਾਾਤਮਕ ਬਲੌਗ 🦋Zielenknijper.com ਰਾਾਹੀਂ ਆਜ਼ਾਦ ਇੱਛਾ ਦਾ ਲੰੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰੱੱਖਿਿਅਕ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਿਲੀੀਅਮ ਜੇਮਜ਼ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਾਅਦ 2024 ਵਿੱੱਚ ਹੈਨਰੀ ਬਰਗਸਨ ਦਾ ਅਧਿਿਐਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਰਗਸਨ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱੱਖ ਢੰੰਗ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਹੇਠ ਸੀ ਕਿ ਬਰਗਸਨ ਆਜ਼ਾਦ ਇੱਛਾ ਦੀ ਰੱੱਖਿਿਆ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤਰਕ ਪੇਸ਼ ਕਰੇਗਾ। ਪਰੰਤੂ, ਬਰਗਸਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਏਟਿਵ ਐਵੋਲਿਊਸ਼ਨ (1907) ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਿਲੀ ਧਾਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਬਰਗਸਨ ਜਾਾਣ-ਬੁੱੱਝ ਕੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਅਧਿਆਇ 4.1.

ਕ੍ਰਿਿਏਟਿਿਵ ਐਵੋਲਿਿਊਸ਼ਨ ਬਨਾਾਮ ਡਾਰਵਿਨ ਦੀ ਐਵੋਲਿਊਸ਼ਨ ਥਿਿਊਰੀ

ਬਰਗਸਨ ਦੀ ਕਿਿਤਾਾਬ ਕ੍ਰਿਏਟਿਵ ਐਵੋਲਿਊਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਡਾਰਵਿਿਨ ਦੀ ਐਵੋਲਿਊਸ਼ਨ ਥਿਿਊਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕ ਪ੍ਰਤੀ-ਅਵਾਜ਼ ਲਈ ਜਨਤਕ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਾਲ ਖੇਡਿਆ।

ਲੇਖਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਧਾਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਬਰਗਸਨ ਦਾ ਇਰਾਾਦਾ ਦੋਹਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਸੀ: ਡਾਰਵਿਿਨ ਦੀ ਐਵੋਲਿਿਊਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ) ਅਤੇ 🦋 ਆਜ਼ਾਦ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਵਿਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਾਲੇ। ਨਤੀੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਆਜ਼ਾਾਦ ਇੱੱਛਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁੱੱਝ ਮਾਮਲਿਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਮੰਤਵਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਾਲ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਮੰਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਛਾਾਣ ਲਿਿਆ।

ਬਰਗਸਨ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਿਤਾਾਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡਾਰਵਿਿਨਵਾਾਦੀੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਭਰਮ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਜੇਤੂ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਗੇ, ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤਾਰਕਿਿਕ ਦਲੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਬਣਾ ਕੇ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ।

ਲੇਖਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਬਰਗਸਨ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਅਜਿਿਹੇ ਆਮ ਜਨਤਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਜਿਸ ਨੇ ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ ਦੇ ਐਵੋਲਿਿਊਸ਼ਨ ਸਿਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਿਸ ਨੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਉਂ ਬਰਗਸਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱੱਧ ਹੋਇਆ ਜੋ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਾਵਿਿਤ ਸੀ।

ਅਧਿਆਇ 4.2.

ਬਰਗਸਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱੱਧੀ

ਬਰਗਸਨ ਦੀ ਵਿਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਿਲੀੀਅਮ ਜੇਮਜ਼ ਵਲੋਂ ਧੰਨਵਾਾਦ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਿਹੇ ਯੋਗਦਾਾਨ ਲਈ ਜਿਿਸ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਦੇਖਿਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਛੋਟੀ ਬੌਧਿਕ ਭੂਮਿਿਕਾ ਸਮਝਿਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਜੇਮਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕ ਸਮੱਸਿਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਿੱੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜੋ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱੱਚ ਰੁਕਾਾਵਟ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਵਿਲੀਅਮ ਜੇਮਜ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਅਬਸੋਲਿਊਟ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀਆਂ ਜਿਿਵੇਂ ਐੱਫ.ਐੱੱਚ. ਬ੍ਰੈਡਲੇ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ੀੀਆ ਰੌਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜੋ ਅੰਤਿਿਮ ਹਕੀਕਤ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਅਬਸੋਲਿਿਊਟ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਜੇਮਜ਼ ਨੇ ਬਰਗਸਨ ਨੂੰ ਉਹ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਿਿਸ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਬਸੋਲਿਊਟ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ। ਬਰਗਸਨ ਦੀ ਅਮੂਰਤਤਾ ਉੱਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹ, ਬਹੁਲਤਾ ਅਤੇ ਤਜ਼ਰਬੇ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨੇ ਜੇਮਜ਼ ਨੂੰ ਅਬਸੋਲਿਊਟਸ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਉਥਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਸਾਾਧਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੇਮਜ਼ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:

ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਬਰਗਸਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨ ਬੁੱਧੀਵਾਦ (ਅਬਸੋਲਿਿਊਟ) ਉੱਤੇ ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਰਾਾਏ ਵਿੱੱਚ ਉਸਨੇ ਬੁੱਧੀਵਾਦ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਾਾਪਤੀ ਦੀ ਆਸ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬਰਗਸਨ ਦਾ ਕੰਮ ਫ਼ਰਾਂਸ ਤੋਂ ਬਾਾਹਰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਾਣਿਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੇਮਜ਼ ਨੇ ਬਰਗਸਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜਾਾਣੂ ਕਰਵਾਾਉਣ ਵਿੱੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਿਕਾ ਨਿਿਭਾਾਈ।

ਆਪਣੀੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਲੈਕਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜੇਮਜ਼ ਨੇ ਬਰਗਸਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱੱਧ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਾਲ ਪ੍ਰੇਕਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱੱਚ ਲਿਿਆਉਣ ਵਿੱੱਚ ਸਹਾਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਜੇਮਜ਼ ਦੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਾਅਦ ਦੇ ਸਾਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਗਸਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਾਲ ਵਧਿਆ।

ਅਧਿਆਇ 4.3.

ਵਿਿਗਿਿਆਨ ਦਾ ਉਭਾਰ

ਬਰਗਸਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱੱਧੀ ਵੱਲ ਉਭਾਰ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਉਭਾਰ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਿਨ ਦੇ ਐਵੋਲਿਊਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ ਦਾ ਐਵੋਲਿਊਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ ਦਾ ਐਵੋਲਿਊਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ

ਆਪਣੇ ਕੈਰੀੀਅਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱੱਚ ਹੀ ਡਾਰਵਿਨ ਦੇ ਐਵੋਲਿਊਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ ਲਈ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕ ਪ੍ਰਤੀ-ਅਵਾਜ਼ ਲਿਿਖ ਕੇ, ਬਰਗਸਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਅਗਵਾਾਈ ਵਿੱੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਲਿਿਆ ਸੀ, ਜਿਿਸ ਬਾਰੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕ ਫਰੀੀਡਰਿਕ ਨੀਤਸ਼ੇ ਨੇ 1886 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਗੁੱੱਡ ਐਂਡ ਈਵਲ ਦੇ ਪਾਰ (ਅਧਿਆਇ 6 – ਅਸੀਂ ਵਿਦਵਾਨ) ਵਿੱੱਚ ਹੇਠ ਲਿਿਖਿਿਆ:

ਵਿਿਗਿਿਆਨਕ ਆਦਮੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਾਨ, ਉਸਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਾਦੀ, ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸੰੰਗਠਨ ਅਤੇ ਵਿਘਟਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਾਲ ਮਿਿਲਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ: ਸਿਿਆਣੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਸਵੈ-ਮਹਿਿਮਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੁਣ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ 'ਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬਸੰਤ ਵਿੱੱਚ ਹੈ – ਜਿਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿੱੱਠੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱੱਥੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਅ ਚੀਕਦੀ ਹੈ, “ਸਾਰੇ ਮਾਲਕਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ!” ਅਤੇ ਵਿਿਗਿਿਆਨ ਦੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ਨਸੀਬ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ, ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਾਅਦ, ਜਿਸਦੀ “ਨੌਕਰਾਣੀ” ਇਹ ਬਹੁਤ ਲੰੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਹ ਆਪਣੀ ਮਨਮਾਾਨੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਮਝਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ “ਮਾਲਕ” ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ – ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ! ਆਪਣੇ ਖਾਾਤੇ 'ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਿਕ ਦੀ ਭੂਮਿਿਕਾ ਨਿਿਭਾਾਉਣ ਲਈ।

ਵਿਿਗਿਿਆਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱੱਖਦਾ ਸੀ।

ਅਧਿਆਇ 4.5.

ਵਿਗਿਆਨਵਾਾਦ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਆਤਮ-ਗੁਲਾਾਮੀ

ਡੇਕਾਰਟ, ਕਾਂਤ, ਅਤੇ ਹਸਰਲ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੈਨਰੀ ਬਰਗਸਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਕਾਾਲੀ ਯੁੱੱਗ ਤੱਕ, ਇੱਕ ਦੁਹਰਾਾਉਂਦਾ ਵਿਿਸ਼ਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਵਿਗਿਆਨਵਾਾਦ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਗੁਲਾਾਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਖੁਦ-ਥਾਾਪੀ ਕੋਸ਼ਿਿਸ਼।

ਉਦਾਾਹਰਨ ਲਈ, ਇਮਾਾਨੁਅਲ ਕਾਂਤ ਦੀ ਅਪੋਡਿਕਟਿਕਲ ਨਿਸ਼ਚਿਿਤਤਾ ਸੰਕਲਪ, ਜੋ ਉਹ ਗਿਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੱੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਿਸ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ (ਗੈਰ-ਵਿਿਵਾਾਦਯੋਗਤਾ) ਵਿੱੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਾਸ ਨਾਲ ਸੰੰਬੰੰਧਿਿਤ ਹੈ, ਕੱੱਟੜਪੰੰਥੀ ਢੰਗ ਨਾਾਲ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱੱਚ ਨੀਂਹ ਰੱੱਖਦਾ ਹੈ।

ਕਾਂਤ ਦਾ ਅਪੋਡਿਕਟਿਕ ਨਿਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਾਅਵੇ ਤੋਂ ਕਿਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ, ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਸੱਚਾਾਈ ਦਾ ਦਾਾਅਵਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਾਰਮਿਿਕ ਕੱਟੜਪੰਥ ਦੇ ਸਮਾਾਨ ਹੈ। ਕਾਂਤ ਪੜ੍ਹਾਾਕੂ ਕਾਂਤ ਦੀ ਤਰਕ ਦੀ ਵਿਿਆਖਿਿਆ ਬਾਰੇ ਹੇਠ ਲਿਿਖਿਿਆ ਲਿਿਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਬੁਨਿਿਆਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱੱਖਦਾ ਹੈ:

ਅਸੀਂ ਨੋਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਾਂਤ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਤਰਕ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਵੱੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਕਠਿਨ ਵਿਿਆਖਿਿਆਤਮਕ ਕੰਮ ਛੱੱਡਦਾ ਹੈ: ਕਾਂਤ ਦੀ ਤਰਕ ਦੀ ਆਮ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਾਤਮਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀ ਹੈ?

ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਜੋ ਨੋਟ ਕਰਨੀ ਚਾਾਹੀਦੀ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਕਾਂਤ ਦਾ ਬਹਾਾਦਰ ਦਾਅਵਾ ਕਿ ਤਰਕ ਸਾਰੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱੱਚ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਨਿਰਣਾਾਇਕ ਹੈ—ਅਨੁਭਵਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਮੈਟਾਾਫਿਿਜ਼ੀਕਲ ਦੋਵੇਂ। ਦੁਰਭਾਾਗਵਸ਼, ਉਸਨੇ ਇਸ ਵਿਿਚਾਰ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਾਲ ਵਿਕਸਿਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਾਨੀੀਜਨਕ ਘੱੱਟ ਧਿਿਆਨ ਖਿੱੱਚਿਿਆ ਹੈ।

ਕਾਂਤ ਦੀ ਤਰਕ ਸਰੋਤ: plato.stanford.edu

ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸਮਾਾਨ, ਤਰਕ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਾਜ਼ ਕਰਕੇ, ਕਾਂਤ ਨੇ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰਹੱਸ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਦਾਾਅਵੇ ਲਈ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਇਰਾਾਦੇ ਦਾ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਵਿਗਿਆਨਵਾਾਦ ਸਥਾਪਿਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਾਂਤ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱੱਚ ਦੇਖਿਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨਾਾਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱੱਖਣਾ।

ਕ੍ਰਿਟੀਕ ਆਫ ਪਿਿਓਰ ਰੀੀਜ਼ਨ (ਏ ਐਡੀਸ਼ਨ ਮੁੱੱਖਬੰੰਧ - 1781):

ਮਨੁੱੱਖੀ ਤਰਕ ਦਾ ਇਹ ਅਜੀੀਬ ਭਾਾਗ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਵਿੱੱਚ ਇਹ ਸਵਾਾਲਾਂ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠਾਂ ਹੈ ਜੋ, ਤਰਕ ਦੀ ਖੁਦ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਂਤ ਨੇ ਕਦੇ ਸਿੱੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੋਧਿਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਕਾਂਤ ਪੜ੍ਹਾਕੂਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਰਹੱਸ ਦੇ ਬਰਾਾਬਰ ਹੈ) ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਜੋ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਜਵਾਬ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ... ਸ਼ੁੱਧ ਤਰਕ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱੱਚ ... ਹੁਣ ਉਸ ਤਿਆਰੀ ਯੋਗ ਡਿਸਿਿਪਲਿਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱੱਚ ਰੱੱਖਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਹੈ ਜੋ ਮੈਟਾਾਫਿਿਜ਼ਿਕਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਿਗਿਿਆਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਅਤੇ ਗਣਿਤਿਕ ਨਿਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨਾਾਲ ਆਪਣੇ ਦਾਅਵੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ... (ਏ vii, ਏ xv)

ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਰਹੱਸ ਦੀ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਰੇਨੇ ਡੇਕਾਰਟ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦਾਾਅਵੇ ਕੋਗੀੀਟੋ ਐਰਗੋ ਸਮ (ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹਾਂ) ਵਿੱੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਾਂਤ ਦੀ ਅਪੋਡਿਕਟਿਕਲ ਨਿਸ਼ਚਿਿਤਤਾ ਦੇ ਸਮਾਾਨ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨੀਂਹ ਦੇਣ ਲਈ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਸੱੱਚਾਾਈ ਸਥਾਾਪਿਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ ਐਡਮੰਡ ਹਸਰਲ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ, ਨਿਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨਾਾਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨੀਂਹ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਅੱਗੇ ਰੱੱਖੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਹਸਰਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਿਛਲੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਡੂੰੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਟਕਣਾ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਿਸ ਨੂੰ ਸਮਕਾਾਲੀੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਧੋਖਾ ਦੱਸਿਆ, ਇੱਕ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪ੍ਰਾਾਇਮਰੀ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ: ਵਿਿਗਿਿਆਨ ਨੂੰ ਨੀਂਹ ਦੇਣਾ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱੱਚ ਮਤਲਬ ਰੱੱਖਦਾ ਹੈ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕੱੱਟੜਪੰੰਥ ਰਾਾਹੀਂ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਾਉਣਾ।

ਸੇਬਾਸਟੀਅਨ ਲੂਫ਼ (ਦ ਸਪੇਸ ਆਫ ਕਲਚਰ, 2015): ਹਸਰਲ ਦਾ ਟ੍ਰਾਂਸੈਂਡੈਂਟਲ ਮੋੜ... ਗਿਆਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਨੀਂਹ ਲੱੱਭਣ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ... ਇਹ ਨੀਂਹ ਸਿਰਫ਼ ਟ੍ਰਾਂਸੈਂਡੈਂਟਲ ਈਗੋ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ... ਇਹ ਕਦਮ ਉਸਦੇ ਮਿਿਊਨਿਖ ਅਤੇ ਗੋਟਿੰੰਗਨ ਦੇ ਵਿਿਦਿਿਆਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲੌਜ਼ੀਕਲ ਇਨਵੈਸਟੀਗੇਸ਼ਨਜ਼ ਦੇ ਵਰਣਨਾਾਤਮਕ, ਪੂਰਵ-ਸਿਿਧਾਂਤਿਿਕ ਰਵੱੱਈਏ ਦੀ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਅਧਿਆਇ 4.6.

ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਵਜੋਂ ਬਰਗਸਨ ਦੀ ਤਰੱਕੀ

ਵਿਗਿਆਨਵਾਾਦ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਹਾਰਨ ਦੀ ਬਰਗਸਨ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕ੍ਰੀਏਟਿਵ ਐਵੋਲਿਊਸ਼ਨ (1907) ਰਾਹੀਂ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਅਗਵਾਾਈ ਵਿੱੱਚ ਉਸਦੇ ਸਥਾਨ ਨੇ ਇਹ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਰਗਸਨ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਸਲ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਬਰਗਸਨ ਨੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਿਸ ਵਿੱੱਚ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱੱਥਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨੇ ਚਰਚਾ ਫੋਰਮ I Love Philosophy 'ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਜੋ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੂਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕੁੱਝ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿਖਾਓ। ਮੈਨੂੰ ਬਰਗਸਨ ਦੇ ਇਸ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈਰਾਨਕੁਨ ਸੁਪਰ-ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿਖਾਓ।

(2025) ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਰੋਤ: I Love Philosophy ਫੋਰਮ

ਇਹ ਸਵਾਲ ਇਹ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ: ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਏ ਕਿ ਬਰਗਸਨ ਸਾਰੇ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ।

ਅਧਿਆਇ 5.

ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ

ਬਰਗਸਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਸੰਭਵਤਾ ਇੱਕ ਦੁਰਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਉਸਦੇ ਨਿੱਜੀ ਨੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸੀ ਵਿਵਹਾਰ, ਜੋ ਅਧਿਆਇ 2.2. ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੋਇਆ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

ਇਸ ਜਾਂਚ ਨੇ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਰਗਸਨ ਨੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਬਹਿਸ ਹਾਰੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਉੱਚ ਹਿੱਤਾਂ (ਡਾਰਵਿਨਵਾਦ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਗਿਆਨਵਾਦ) ਲਈ, ਇੱਕ ਖਾਸੀਅਤ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸਦੇ 1907 ਦੇ ਕੰਮ Creative Evolution ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

© 2025 Philosophical.Ventures Inc.

ਬੈਕਅੱਪ