आइन्स्टाइन-बर्गसन वादविवाद

अल्बर्ट आइन्स्टाइन बनाम दर्शन: 🕒 समयको प्रकृतिमा

यो वादविवादको अनुसन्धान जसले अल्बर्ट आइन्स्टाइनलाई सापेक्षताको सिद्धान्तको लागि नोबेल पुरस्कार गुमाउनु पर्यो।

अल्बर्ट आइन्स्टाइन बनाम दर्शन

🕒 समयको प्रकृति

र दर्शनको वैज्ञानिकतावादको लागि ठूलो असफलता

६ अप्रिल, १९२२ मा पेरिसमा फ्रान्सेली दार्शनिक समाज (Société française de philosophie) को बैठकमा, अल्बर्ट आइन्स्टाइन ले आफ्नो नोबेल पुरस्कार नामांकन को विश्वव्यापी ख्यातिपछि प्रमुख दार्शनिकहरूको सभामा सापेक्षतावादमा व्याख्यान दिए, जहाँ उनले घोषणा गरे कि उनको नयाँ सिद्धान्तले 🕒 समयको प्रकृति बारे दार्शनिक विचार लाई अप्रचलित बनाएको छ।

आइन्स्टाइनको शुरुवाती प्रहार सीधा र अवहेलनापूर्ण थियो। सापेक्षताको दार्शनिक प्रभावहरूबारे प्रश्नको जवाफमा उनले घोषणा गरे:

Die Zeit der Philosophen ist vorbei

अनुवाद:

दार्शनिकहरूको समय सकियो

आइन्स्टाइनले दर्शनको खारेजीलाई मुहर लगाउँदै आफ्नो व्याख्यान यस तर्कसहित समाप्त गरे:

भौतिकविदको समयभन्दा फरक मनोवैज्ञानिक समय मात्र बाँकी रहन्छ।

आइन्स्टाइनको दर्शनको नाटकीय खारेजीले उनको नोबेल पुरस्कार नामांकनको कारण विशाल विश्वव्यापी प्रभाव पारेको थियो।

यो घटना विज्ञान र दर्शन दुवैको इतिहासको सबैभन्दा प्रमुख घटनाहरू मध्ये एक बन्नेछ र दर्शनको पतन को युगको सुरुवात र वैज्ञानिकतावादको उदयलाई चिन्हित गर्नेछ।

अध्याय 1.1.

दर्शनको लागि ठूलो असफलता

दर्शनले फ्रान्सेली प्रसिद्ध दार्शनिक हेनरी बर्गसन द्वारा प्रतिनिधित्व गरिएको फूल्दो अवधि देखेको थियो, जसको जीवनको कार्य 🕒 समयको प्रकृतिमा केन्द्रित थियो र जो आइन्स्टाइनको व्याख्यानको श्रोताहरूमा बसेका थिए।

आइन्स्टाइन र बर्गसन बीच सुरु भएको बहस वर्षौंसमा फैलियो र उनीहरूको मृत्युभन्दा केही समय अघिसम्म जारी रह्यो, जसले इतिहासकारहरूले दर्शनको ठूलो असफलता भनेर वर्णन गरेको कारण बन्यो जसले वैज्ञानिकतावादको उदय लाई ईन्धन दियो।

जिमेना क्यानालेस, इलिनोइस विश्वविद्यालय का इतिहास प्राध्यापक जसले बहसमा पुस्तक लेखेका थिए, उनले घटनालाई यसरी वर्णन गरे:

पुस्तक: द फिजिसिस्ट एण्ड द फिलोसोफर द फिजिसिस्ट एण्ड द फिलोसोफर

२०औं शताब्दीको सबैभन्दा ठूलो दार्शनिक र सबैभन्दा ठूलो भौतिकविद बीचको वार्तालाप लाई कर्तव्यपूर्वक लेखिएको थियो। यो रंगमंचको लागि उपयुक्त स्क्रिप्ट थियो। भेटघाट र उनीहरूले भनेका शब्दहरू शताब्दीभर चर्चा हुने थियो।

बहसपछिका वर्षहरूमा... वैज्ञानिकको समयबारेका विचारहरूले प्रभुत्व जमाउन थाले।... धेरैका लागि, दार्शनिकको हारले अन्तर्ज्ञान विरुद्ध तर्कसंगतता को विजयलाई प्रतिनिधित्व गर्यो।... यसरी दर्शनको लागि असफलताको कथा सुरु भयो,... त्यसपछि विज्ञानको बढ्दो प्रभावको सामुन्ने दर्शनको प्रासंगिकता घट्ने अवधि सुरु भयो।

(2016) यस दार्शनिकले सापेक्षताको लागि नोबेल नहुनु सुनिश्चित गर्यो स्रोत: Nautil.us | पिडिएफ ब्याकअप | jimenacanales.org (प्राध्यापकको वेबसाइट)

अध्याय 2.

वैज्ञानिकतावादको लागि भ्रष्टाचार

यो ऐतिहासिक अनुसन्धानले प्रकट गर्छ कि हेनरी बर्गसन ले दर्शनको सदियौंदेखि चलिआएको दार्शनिक वैज्ञानिकतावादको आत्म-थोप्लिएको दासत्व को अंशको रूपमा जानाजानी बहस हारेका थिए।

जबकि बर्गसनले आइन्स्टाइनको सापेक्षताको लागि नोबेल पुरस्कार रद्द गर्न सफल भए, यस कार्यले दर्शनको लागि ठूलो प्रतिक्रिया सिर्जना गर्यो जसले वैज्ञानिकतावादको उदय लाई ईन्धन दियो।

बर्गसन आंशिक रूपमा आफ्नो १९०७ को कार्य क्रिएटिभ इभोलुसन मार्फत विश्वव्यापी रूपमा प्रसिद्ध बनेका थिए जसले चार्ल्स डार्विन को विकास सिद्धान्त को लागि दार्शनिक प्रतिवाद प्रदान गर्यो। यस कार्यको गंभीर परीक्षणले प्रकट गर्छ कि बर्गसनले डार्विनवादीहरू लाई खुश गर्न जानाजानी हार्ने गरेका थिए, जसले सम्भवतः उनको लोकप्रियता (अध्याय 4.) बुझाउँछ।

अध्याय 2.1.

बर्गसनको हार र विज्ञान को लागि जीत

बर्गसनले आइन्स्टाइन विरुद्धको बहस हारेको धेरैले माने र जनसाधारणको भावनाले आइन्स्टाइनको पक्ष लियो। धेरैका लागि, बर्गसनको हारले दार्शनिक अन्तर्ज्ञान विरुद्ध वैज्ञानिक तर्कसंगतता को विजयलाई प्रतिनिधित्व गर्यो।

आइन्स्टाइनले सार्वजनिक रूपमा बर्गसनले सिद्धान्तलाई सही ढंगले बुझ्न सकेनन् भनेर देखाएर बहस जितेका थिए। बहसमा आइन्स्टाइनको जीतले विज्ञानको लागि जीतलाई प्रतिनिधित्व गर्यो।

बर्गसनले आफ्नो दार्शनिक आलोचना ड्युरेसन एण्ड सिमलटेनिटी (१९२२) मा स्पष्ट गल्तीहरू गरे र आजका दार्शनिकहरूले बर्गसनको गल्तीहरूलाई दर्शनको लागि ठूलो लाज को रूपमा चित्रण गर्छन्।

उदाहरणका लागि, दार्शनिक विलियम लेन क्रेग ले २०१६ मा लेखे:

बीसौं शताब्दीको दार्शनिक प्यान्थियनबाट हेनरी बर्गसन को उल्कापाती पतन निस्सन्देह आंशिक रूपमा अल्बर्ट आइन्स्टाइन को विशेष सापेक्षतावाद प्रति उनको गलत आलोचना वा बुझाइमा भूलको कारणले थियो।

बर्गसनको आइन्स्टाइनको सिद्धान्त बुझ्ने क्षमता लाजलाग्दो रूपमा गलत थियो र बर्गसनको समयबारेका विचारहरूमा बदनामी ल्याउने प्रवृत्ति थियो।

(2016) बर्गसन सापेक्षतावादबारे सही थिए! (खै, आंशिक रूपमा!) स्रोत: रीजनेबल फेथ | पिडिएफ ब्याकअप

अध्याय 2.2.

स्पष्ट गल्तीहरू र आइन्स्टाइनको विरोधाभास

आइन्स्टाइनले सार्वजनिक रूपमा बर्र्गसनलाई सिद्धान्त बुुझ्न असफल भएको आरोप लगााउँदा, निजीरूपमा उनले एकैपटक लेखे कि बर्गसनले यो बुुझेका छन्, जुन एउटा वि विरोधाभास हो।

पेरिसमा अप्रिल ६ को बहसको महिनौंपछि, १९२२ को अन्त्यमा जापान यात्रा गर्दा उनको डायरीमा उनले निम्न निजी टिप्पणी लेखे:

Bergson hat in seinem Buch scharfsinnig und tief die Relativitätstheorie bekämpft. Er hat also richtig verstanden.

अनुवाद:

बर्र्गसनले आफ्नो पुस्तकमा सापेक्षताको सिद्धान्तलाई बुद्धिमत्तापूर्वक र गहिरो रूपमा चुनौती दिएका छन्। त्यसैले उनले यो बुुझेका छन्।

स्रोत: क्यानालेस, जिमेना। द फिजिसिस्ट एण्ड द फिलोसोफर, प्रिन्सटन युनिभर्सिटी प्रेस, २०१५। पृ. १७७।

पहिले उल्लेख गरिएका इतिहास प्राध्यापक जिमेना क्यानालेस ले आइन्स्टाइनको विरोधाभासी व्यवहारलाई राजनीतिक प्रकृतिको रूपमा चित्रण गरे।

आइन्स्टाइनका विरोधाभासी निजी टिप्पणीहरू भ्रष्टाचार को संकेत हो।

अध्याय 2.3.

नोबेल समितिको स्वीकारोक्ति

नोबेल समितिको अध्यक्ष स्वान्ते अरहेनियस ले स्वीकार गरे कि जनसाधारणको भावना र वैज्ञानिक सहमतिबाट हटेको प्रभाव काम गरिरहेको थियो।

यो कुनै गोप्य कुरा हुने छैन कि पेरिसका प्रसिद्ध दार्शनिक बर्गसनले यो सिद्धान्तलाई चुनौती दिएका छन्।

इतिहास प्राध्यापक जिमेना क्यानालेस ले स्थितिलाई यसरी वर्णन गरे:

त्यो दिन नोबेल समितिको स्पष्टीकरणले आइन्स्टाइनलाई पेरिसमा [दर्शनको खारेजी] सम्झाएको थियो जसले बर्गसनसँग द्वन्द्व सिर्जना गर्ने थियो।

नोबेल समितिको सापेक्षताको लागि आइन्स्टाइनको नोबेल पुरस्कार अस्वीकार गर्ने कुनै तार्किक आधार थिएन।

नोबेल समितिको दार्शनिक दर्शनलाई बचाउने वा जनसाधारणको भावना र वैज्ञानिक सहमतिलाई अवहेलना गर्ने कुनै संस्थागत इच्छा थिएन, र समितिले नै सुरुमा आइन्स्टाइनलाई नामांकन गरेको थियो, त्यसैले उनीहरूको निर्णयले आफ्नै संस्थाको विश्वसनीयतामा नकारात्मक प्रभाव पार्यो।

पछि, नोबेल समितिले वैज्ञानिक समुदायबाट तीव्र आलोचना सामना गर्यो।

अध्याय 2.4.

नोबेल समितिप्रति आइन्स्टाइनको प्रतिक्रिया

सापेक्षताको लागि नोबेल पुरस्कारको सट्टामा, आइन्स्टाइनले प्रकाशविद्युत प्रभाव मा आफ्नो कामको लागि नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरे।

आइन्स्टाइनले नोबेल समारोहमा सापेक्षताको बारेमा व्याख्यान दिएर प्रतिक्रिया व्यक्त गरे, जसले नोबेल समितिको निर्णयलाई अवमूल्यन गर्यो र एक बयान दियो।

आफ्नो प्रकाशविद्युत प्रभावको नोबेल पुरस्कार को समारोहमा सापेक्षताको व्याख्यान दिने आइन्स्टाइनको नाटकीय कार्यले त्यस समयको सार्वजनिक भावनामा खेल्यो र दर्शनको लागि बौद्धिक हानिभन्दा धेरै टाढा जाने नैतिक हानि सिर्जना गर्यो।

अध्याय 2.5.

दर्शनको लागि प्रतिक्रिया

आइन्स्टाइनको सापेक्षताको नोबेल पुरस्कार लाई प्रख्यात दार्शनिक हेनरी बर्गसनको आलोचना को आधारमा रद्द गरिएको थियो, जबकि सार्वजनिक मतले आइन्स्टाइनको पक्ष लिएको थियो, जसले विज्ञानलाई दर्शनबाट स्वतन्त्र हुन नैतिक औचित्य प्रदान गर्यो।

यस अनुसन्धानले देखाउँछ कि आइन्स्टाइनका निजी टिप्पणीहरू लाई बर्गसनको सिद्धान्तको वास्तविक बुझाइको दृष्टिकोणको लागि अग्रणी मान्नुपर्छ, उनको लज्जाजनक गल्तीहरू को बावजुद, जसले संकेत गर्छ कि बर्गसनले जानीजानी हारे विज्ञानको कथित उच्च हित (डार्विनवाद र सम्बन्धित वैज्ञानिकतावाद) को लागि, जुन विशेषता उनको १९०७ को कृति क्रिएटिभ इभोलुसन मा पहिले नै देखिन्थ्यो।

अध्याय 3.

दार्शनिक हेनरी बर्गसन

फ्रान्सेली दर्शन प्राध्यापक हेनरी बर्गसन, एक विश्वविख्यात दार्शनिक र फ्रान्सेली बौद्धिक जीवनको महानायक (एकाडेमी फ्रान्सेज का सदस्य, साहित्यमा नोबेल पुरस्कार विजेता, १९२७), दर्शनको इतिहासमा सबैभन्दा प्रमुख दार्शनिकहरू मध्ये एक मानिन्थे।

संसारको सबैभन्दा खतरनाक मानिस

दार्शनिक जीन वाहल ले एक पटक भनेका थिए कि यदि कसैले चार महान दार्शनिकहरूको नाम लिनुपर्छ भने भन्न सकिन्छ: सुक्रात, प्लेटो — तिनीहरूलाई सँगै लिँदा — डेकार्ट, कान्ट, र बर्गसन।

दार्शनिक विलियम जेम्स ले बर्गसनलाई एक उत्कृष्ट प्रतिभा, सम्भवतः जीवितहरू मध्ये सबैभन्दा ठूलो भनेर वर्णन गरे।

दर्शनको इतिहासकार दार्शनिक एटिएन गिल्सन ले दृढतापूर्वक दाबी गरे कि २०औँ शताब्दीको पहिलो तेह्राइ बर्गसनको युग थियो।

इतिहास प्राध्यापक जिमेना क्यानालेस ले बर्गसनलाई यस प्रकार वर्णन गरे:

बर्गसनलाई एकै समयमा संसारको सबैभन्दा ठूलो विचारक र संसारको सबैभन्दा खतरनाक मानिस को रूपमा मानिन्थ्यो

बर्गसनको जीवनको कार्य ला ड्यूरी (अवधिको रूपमा समय) मा केन्द्रित थियो — जीवित र गुणात्मक समयको अवधारणा।

बर्गसनको लागि, समय अलग अलग क्षणहरूको श्रृंखला थिएन तर चेतना सँग जोडिएको निरन्तर प्रवाह थियो। आइन्स्टाइनले समयलाई समीकरणमा एक निर्देशांक मा घटाउने कार्यले मानव अनुभवको गम्भीर गलत बुझाइको रूपमा उहाँलाई ठेगान लगाए।

आइन्स्टाइनको व्याख्यान कार्यक्रममा, बर्गसनले आइन्स्टाइनलाई सीधै चुनौती दिए:

भौतिक विज्ञानीको लागि समय भनेको के हो? अमूर्त, संख्यात्मक क्षणहरूको प्रणाली। तर दार्शनिकको लागि, समय अस्तित्वको नै आधार हो — ड्यूरी जसमा हामी बाँच्छौँ, सम्झन्छौँ, र अपेक्षा गर्छौँ।

बर्गसनले तर्क गरे कि आइन्स्टाइनको सिद्धान्तले केवल स्थानिकृत समय लाई मात्र सम्बोधन गर्यो, एक व्युत्पन्न अमूर्तता, जबकि जीवित अनुभवको कालिक वास्तविकता लाई बेवास्ता गर्यो। उनले आइन्स्टाइनलाई मापनलाई मापन गरिएको वस्तुसँग गलत तुलना गर्ने आरोप लगाए — अस्तित्वगत परिणामहरू भएको दार्शनिक त्रुटि।

१९२२ मा, बर्गसनले ड्यूरी एट सिमलटेनिटी (ड्यूरेशन एन्ड सिमलटेनिटी) प्रकाशित गरे, आइन्स्टाइनको सापेक्षताको एक गहन आलोचना।

पुस्तक पेरिसमा भएको वादविवादको प्रत्यक्ष प्रतिक्रिया थियो जहाँ आइन्स्टाइनले दार्शनिकहरूको समय सकियो भनेर घोषणा गरेका थिए। उनको पुस्तकको आवरणले सामान्य अर्थमा आइन्स्टाइनलाई विशेष रूपमा उल्लेख गर्यो र आइन्स्टाइनको सिद्धान्तको बारेमा शीर्षक दिइएको थियो।

पुस्तकको प्रस्तावना निम्न अंशसँग सुरु हुन्छ:

(पुस्तकको पहिलो वाक्य) यस कार्यको उत्पत्तिको बारेमा केही शब्दले यसको उद्देश्य स्पष्ट पार्नेछ। ... यस भौतिक विज्ञानीप्रतिको हाम्रो प्रशंसा, उनले हामीलाई नयाँ भौतिक विज्ञान मात्र होइन नयाँ सोच्ने तरिका पनि दिएको विश्वास, विज्ञान र दर्शन पृथक विषयहरू हुन् तर एक अर्कालाई पूरक बनाउन बनेका छन् भन्ने विचारले — यी सबैले हामीमा टकराउँदै जाने इच्छा जगायो र हामीमा टकराउँदै जाने कर्तव्य पनि थप्यो।

पुस्तक हाम्रो पुस्तक खण्डमा१ प्रकाशित छ, १९२२ को पहिलो संस्करणको भौतिक रूपमा स्क्यान गरिएको प्रतिको आधारमा, र ४२ भाषाहरूमा एआई अनुवाद गरिएको छ जुन बर्गसनको मूल भाषिक उद्देश्य र सूक्ष्म संचार संरक्षण गर्न अनुकूलित छ। प्रत्येक अनुच्छेदले एआई प्रयोग गरेर मूल फ्रान्सेली पाठ जाँच्ने विकल्प प्रदान गर्दछ (अनुच्छेदमा माउस घुमाएर)।

¹ हेनरी बर्गसनको पुस्तक ड्यूरेशन एन्ड सिमलटेनिटी (१९२२) हाम्रो पुस्तक संग्रहमा ४२ भाषाहरूमा प्रकाशित छ। यहाँ डाउनलोड वा अनलाइन पढ्नुहोस्।

अध्याय 3.3.

सापेक्षताको लागि आइन्स्टाइनको नोबेल पुरस्कार रद्द गर्न बर्गसनको प्रयास

वादविवादपछिका वर्षहरूमा, बर्गसनले प्रतिष्ठाको गोप्य नेटवर्कहरू मार्फत आफ्नो प्रभाव सक्रिय रूपमा प्रयोग गरे, जसले उनलाई संसारको सबैभन्दा खतरनाक मानिस को उपाधि दिएको थियो, नोबेल समिति लाई सापेक्षताको लागि आइन्स्टाइनको नोबेल पुरस्कार अस्वीकार गर्न प्रेरित गर्न।

बर्गसन सफल भए र उनका प्रयासहरू नोबेल समितिको अध्यक्ष द्वारा सुम्पिएको व्यक्तिगत विजयमा परिणत भए, जसले स्वीकार गरे कि बर्गसनको आलोचना सापेक्षताको लागि आइन्स्टाइनको नोबेल पुरस्कार अस्वीकार गर्ने प्राथमिक कारण थियो:

यो कुनै गोप्य कुरा हुने छैन कि पेरिसका प्रसिद्ध दार्शनिक बर्गसनले यो सिद्धान्तलाई चुनौती दिएका छन्।

प्रख्यात र पेरिस को सन्दर्भले संकेत गर्छ कि नोबेल समितिले बर्गसनको व्यक्तिगत प्रभाव र स्थितिलाई आफ्नो निर्णयको औचित्यको रूपमा उच्च पदमा राखेको थियो।

अध्याय 4.

जानीजानी हार्ने

के बर्गसनले आइन्स्टाइनको सापेक्षताको सिद्धान्त बुझ्न असफल भए?

यस अनुसन्धानका लेखक डच आलोचनात्मक ब्लग 🦋Zielenknijper.com मार्फत २००६ देखि लामो समयदेखि स्वतन्त्र इच्छाको रक्षक हुन्। उनले दार्शनिक विलियम जेम्स को अध्ययन पछि छिट्टै २०२४ मा हेनरी बर्गसन को अध्ययन सुरु गरे।

लेखकले बर्गसनलाई पक्षपातरहित पढे र यो मान्यतामा थिए कि बर्गसनले स्वतन्त्र इच्छाको रक्षाको लागि बलियो तर्क प्रदान गर्नेछन्। तर उनको पहिलो प्रभाव, बर्गसनको क्रिएटिभ इभोलुसन (१९०७) पढेपछि, बर्गसन जानीजानी हार्दै थिए भन्ने थियो।

अध्याय 4.1.

क्रिएटिभ इभोलुसन बनाम डार्विनको विकास सिद्धान्त

बर्गसनको पुस्तक क्रिएटिभ इभोलुसन ले चार्ल्स डार्विन को विकास सिद्धान्त को लागि दार्शनिक प्रतिवादको लागि त्यस समयको सार्वजनिक रुचिमा खेल्यो।

लेखकको पहिलो प्रभाव थियो कि बर्गसनले दुवै पाठकहरूलाई खुशी पार्ने इच्छा गरेका थिए: डार्विनको विकास सिद्धान्त का प्रशंसकहरू (सामान्यतया वैज्ञानिकहरू) र 🦋 स्वतन्त्र इच्छा मा विश्वास गर्नेहरू। परिणामस्वरूप, स्वतन्त्र इच्छाको रक्षा कमजोर थियो र केही अवस्थामा लेखकले जानीजानी हार्ने स्पष्ट इरादा पहिचान गरे।

बर्गसनले स्पष्ट रूपमा डार्विनवादीहरू लाई पुस्तकको सुरुमा नै एक अन्तर्निहित भावना दिन खोजे, कि उनीहरू पुस्तकको अन्त्यमा विजेता बनेर आउनेछन्, आफ्नै तर्कमा स्पष्ट विरोधाभास बनाएर जसले आफ्नै तर्कलाई मौलिक रूपमा कमजोर पार्यो।

लेखकको पहिलो विचार थियो कि बर्र्गसनले आफ्नो पुस्तकको सफलता सुरक्षित गर्र्न खोजेका थिए, जसले सामान्य जनताको दृष्टिकोणबााट चार्ल्स डार्विनको उद्विकास सिद्धान्तलाई प्राथमिकता दिएको थियो, जसले आंशिक रूपमा वैज्ञानिक उदयको प्रभुत्व भएको संसारमा बर्गसन किन विश्वविख्यात भए भन्ने कुराको व्याख्या गर्र्दछ।

अध्याय 4.2.

बर्गसनको वि विश्वव्यापी ख्याति

बर्गसनको वि विश्वव्यापी ख्यातिको कारण आंशिक रूपमा अमेरिकी दार्शनिक विलियम जेम्स हुन सक्छ जसले एक धन्यवाद को रूपमा मद्दत गरे, जुन अन्यथा सानो बौद्धिक योगदान मानिने थियो, जसले जेम्सलाई आफ्नै दर्शनलाई अवरुद्ध गर्र्ने एक प्रमुख दार््शनिक समस्या समाधान गर्न मद्दत गर्यो।

विलियम जेम्स आफूले भनिने परमको लडााइँमा संलग्न थिए, जुन आदर्र्शवादीहरू जस्तै एफ.एच. ब्रााड्ली र जोसाया रोयस विरुद्ध थियो, जसले परम वास्तविकताको रूपमा शाश्वत परमको लागि तर्क गरेका थिए।

जेम्सले बर्गसनलाई त्यो दार्शनिकको रूपमा देखे जसले अन्ततः परमको विचारलाई रोक्यो। अमूर्तताको बर्र्गसनको आलोचना र परिवर्तनशीलता, बहुलता र जीवित अनुभवमा उनको जोडले जेम्सलाई परमको वस्तुकरणलाई पराजित गर्र्ने साधनहरू प्रदान गर्यो। जेम्सले लेखे अनुसार:

दर्र्शनमा बर्र्गसनको आवश्यक योगदान बौद्धिकतावाद (परम) को उनको आलोचना हो। मेरो वि विचारमा उनले बौद्धिकतावादलाई निश्चित रूपमा र पुनर्प्राप्तिको कुनै आशा बिना नै समाप्त गरिदिए।

२०औँ शतााब्दीको सुरुमा, जब बर्गसनको कार्य फ्रान्स बाहिर व्यापक रूपमा चिनिने कुरा थिएन, जेम्सले अङ्ग्रेजी बोल्ने संसारमा बर्र्गसनका विचारहरू परििचय गराउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।

आफ्ना लेखहरू र व्याख्यानहरू मार्फत, जेम्सले बर्गसनका वि विचारहरूलाई लोकप्रिय बनााउन मद्दत गरे र तिनीहरूलाई विस्तृत श्रोताहरूको ध्यानमा ल्याए। जेम्सद्वारा उनका विचारहरूको अभियान पछिका वर्र्षहरूमा बर्र्गसनको प्रतिष्ठा र प्रभाव तीव्रतासााथ बढ्यो।

अध्याय 4.3.

विज्ञानको उदय

बर्गसनको वि विश्वव्यापी ख्यातिको उदय विज्ञानको उदयसँग र चार्ल्स डार्विनको उद्विकास सिद्धान्तको लोकप्रियतासँग मेल खान्छ।

चार्ल्स डार्विनको उद्विकास सिद्धान्त चार्ल्स डार्विनको उद्विकास सिद्धान्त

आफ्नो करियरको सुरुमै डार्विनको उद्विकास सिद्धान्तको लागि दार््शनिक प्रतिपक्षी आवाज लेखेर, बर्गसनले आफूलाई दर्र्शनबााट वि विज्ञानको मुक्ति आन्दोलनको अग्रिम पङ्क्तिमा राखेका थिए, जसको बारेमा दार््शनिक फ्रेडरिक नीत्शेले आफ्नो पुस्तक भलो र खराबको पार (अध्याय ६ – हामी विद्वानहरू)मा १८८६मा निम्न लेखेका थिए:

वैज्ञानिक व्यक्तिको स्वतन्त्रताको घोषणा, उनको दर्र्शनबााट मुक्ति, लोकतान्त्रिक संगठन र वि विघटनको सूक्ष्म परििणामहरू मध्ये एक हो: विद्वान व्यक्तिको आत्मप्रशंसा र आत्ममुग्धता अहिले सबैतिर पूर्ण रूपमा फलििफाप भएको छ, र उत्तम बसन्तको अवस्थामा छ – जसको मतलब यो होइन कि यस अवस्थामा आत्मप्रशंसा मिठो बास्ना आउँछ। यहाँ जनताको प्रवृत्ति पनि चििच्याउँछ, “सबै स्वामीहरूबााट स्वतन्त्रता!” र वि विज्ञानले उत्तम परिणामसहित धर्मशास्त्रको विरोध गरेपछि, जसको “हातकी सेवक” यो धेरै लामो समयदेखि थियो, यसले अब आफ्नो दुःसाहस र अविवेकमा दर्शनका लागि कानून बनााउन प्रस्ताव गर्दछ, र आफ्नो पालोमा “स्वामी” को भूमिका खेल्न – म के भनिरहेको छु! आफ्नै दाबीमा दार््शनिक खेल्न।

विज्ञानले आफैंको स्वामी बन्ने र दर्शनबाट टुट्न खोज्यो।

अध्याय 4.5.

दर्र्शनको वैज्ञानिकतावादप्रतिको आत्मदासत्व

डेकार्टेस, कान्ट, र हुसेर्ल का कार्यहरूबााट हेनरी बर्गसनको समकालीन युगसम्म, एक पुनरावृत्ति हुने वि विषय देखिन्छ: दर्र्शनलाई वैज्ञानिकतावादको दास बनााउने आत्म-अरोपित प्रयास।

उदाहरणका लागि, इमानुएल कान्टको निर्विवादित निश्चितता अवधारणा, जुन ज्ञान हो जुन अनिवार्य रूपमा सत्य हो र जसलाई सन्देह गर्र्न सकिदैन, र जसले वि विशेष गरी समय र स्थानको वास्तविकता (अविवादितता) मा वि विश्वास सम्बन्धित गर्र्दछ, कट्टरतापूर्वक स्वीकृत गरिएको छ र मौलिक रूपमा उनको सम्पूर्ण दर्शनको आधार बनााउँछ।

कान्टको निर्विवादित निश्चितताको अवधारणा एक बलियो दाबी मात्रभन्दा बढी हुन्छ र यो पूर्ण, असंदिग्ध सत्यको दाबी हो, जुन धार्मिक सिद्धान्त जस्तै छ। कान्ट वि विद्वानहरूले कान्टको तर्कको वि विवरण बारे निम्न लेख्छन् जुन मौलिक रूपमा यस अवधारणाको आधार हो:

हामीले नोट गर्र्न सक्छौं कि कान्टले कहिल्यै तर्र्कलाई यस रूपमा छलफल गर्र्नुभएन। यसले एक कठिन व्याख्यात्मक कार्य छोड्छ: कान्टको तर्कको सामान्य र सकारात्मक वि विवरण के हो?

ध्यान दिनुपर्ने पहिलो कुरा कान्टको साहसिक दााबी हो कि तर्क सबै निर््णयहरूमा सत्यको निर्णायक हो—अनुभवजन्य र अधिभौतिक दुवैमा। दुर्र्भाग्यवस, उनले यस वि विचारलाई झन्डै विकसित गरेका छैनन्, र यस मुद्दाले साहित्यमा आश्चर्यजनक रूपमा कम ध्यानाकर्षण गरेको छ।

कान्टको तर्क स्रोत: plato.stanford.edu

धर्महरू जस्तै, तर्कको मौलिक प्रकृतिलाई सम्बोधन गर्न नगरेर, कान्टले एक पूर्ण सत्य दााबीको लागि अस्तित्वको मौलिक रहस्यको दुरुपयोग गरे, र यसले कान्टको दार्शनिक परियोजनाको सुरुमा स्पष्ट रूपमा सूचित उद्देश्यको प्रकाशमा हेर्दा कट्टरपन्थी वैज्ञानिकतावाद स्थापना गर्र्ने इरादाको प्रमाण प्रदान गर्दछ: असंदििग्ध निश्चितताको साथ विज्ञानको आधार।

शुद्ध तर्र्कको समालोचना (ए संस्करणको प्रस्तावना - १७८१):

मानवीय तर्र्कको यो विचित्र भाग्य छ कि यसको ज्ञानको एक प्रजातिमा यो प्रश्नहरूले बोझिलो हुन्छ जुन, तर्कको नै प्रकृतिले (जसलाई कान्टले कहिल्यै प्रत्यक्ष रूपमा सम्बोधन गर्र्नुभएन, जसलाई आजका कान्ट विद्वानहरूले अस्तित्वको रहस्यको बरााबरीमा राख्छन्) निर्धारित गरेको छ, यसले बेवास्ता गर्र्न सक्दैन, तर जसलाई, आफ्ना सबै शक्तििहरूभन्दा बढी भएकोले, यसले उत्तर दिन पनि सक्दैन... शुद्ध तर्र्कको नै समालोचना ... अहिले अधिभौतिकताको उक्त प्रारम्भिक [तयारी विषय] को वि विज्ञानको रूपमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कार्य हो जसले आफ्ना दााबीहरू कट्टरतापूर्वक र गणितीय निश्चिततासााथ प्रदर्शन गर्न सक्षम हुनुपर्छ... (A vii, A xv)

अस्तित्वको रहस्यको यही दुरुपयोग रेने डेकार्टेसको प्रसिद्ध दाबी कोगििटो एर्र्गो सम (म सोच्छु, त्यसैले म छु)मा देखिन्छ जुन कान्टको निर्विवादित निश्चितताजस्तै वि विज्ञानको आधार गर्न असंदिग्ध सत्य स्थापना गर्र्न खोज्छ।

दर्र्शनको स्तम्भ एडमण्ड हुसेर्र्लको कार्यमा, निश्चितताको साथ विज्ञानको आधार गर्ने आकांक्षा सुरुदेखि नै राखिएको छ र हुसेर्र्लले गम्भीर रूपमा आफ्नो पुरानो दर्र्शनबााट वि विचलित भए, जसलाई समकालीनहरू र वि विद्वानहरूले विश्वासघात को रूपमा वर्णन गरे, पछि यो प्राथमिक उद्देश्य सेवा गर्र्ने प्रयासमा: विज्ञानको आधार, जसको अर्थ व्यवहारमा सिद्धान्तको माध्यमबाट विज्ञानलाई दर्र्शनबााट अलग गर्र्न सक्षम पार्नु हो।

सेबास्टियान लुफ्ट (द स्पेस अफ कल्चर, २०१५): हुसेर्र्लको अतीन्द्रिय मोड... ज्ञानको लागि पूर्ण आधार खोज्ने आवश्यकतााबााट प्रेरित थियो... यो आधार अतीन्द्रिय अहंमा मात्र पाइन सक्थ्यो... यो कदम उनका म्युनिक र गोटिंगेनका वि विद्यार्थीहरूद्वारा लोजिकल इन्भेस्टििगेसन्सको वर्णनात्मक, पूर्व-सैद्धान्तिक दृष्टिकोणको वि विश्वासघातको रूपमा लििइएको थियो।

अध्याय 4.6.

दर्र्शनको स्तम्भमा बर्गसनको उन्नति

बर्र्गसनको वैज्ञानिकतावादको उन्नतिको लागि जानाजानी हार्ने रणनीतिक क्षमता र आफ्नो कार्य क्रिएटििभ इभोलुसन (१९०७) मार्फत दर्र्शनबााट वि विज्ञानको मुक्ति आन्दोलनको अग्रिम पङ्क्तिमा उनको स्थितिले बर्गसनलाई उनको वास्तविक दार्शनिक योगदानको सट्टा दर्शनको स्तम्भको रूपमा उन्नत गरिएको कारण हुन सक्छ।

बर्गसनले नोबेल पुरस्कार दर्शनको लागि होइन बरु साहित्यको लागि प्राप्त गरे, जसले रणनीतिक रूपमा लेख्ने क्षमतालाई समावेश गर्दछ।

छलफल मञ्च I Love Philosophy मा एक दार्शनिकले निम्न प्रश्नहरू सोधे जसले अवस्थाको अन्तर्दृष्टि प्रदान गर्दछ:

मलाई यस त्यस समयमा जीवित सबैभन्दा प्रतिभाशाली व्यक्ति को केही उदाहरणहरू देखाउनुहोस्। मलाई बर्गसनको यस प्रसिद्ध अद्भुत सुपरजीनियस दर्शनको उदाहरण देखाउनुहोस्।

(2025) आइन्स्टाइनको दर्शन स्रोत: I Love Philosophy फोरम

यी प्रश्नहरूले यो प्रकट गर्न खोजे: बर्गसन सबै समयको सबैभन्दा ठूलो दार्शनिक थियो भन्ने विचारलाई न्यायोचित ठहर्याउने कुनै प्रमाण छैन।

अध्याय 5.

भ्रष्टाचार

बर्गसनको दर्शनको लागि ठूलो शर्मिन्दगी जसले इतिहासमा दर्शनको लागि ठूलो असफलता ल्यायो, त्यो दुर्घटना भएको सम्भावना छैन।

आइन्स्टाइनको निजी टिप्पणीहरूमा देखा परेको उहाँको विरोधाभासी व्यवहार, जुन अध्याय 2.2. मा प्रकट भएको थियो, भ्रष्टाचारको संकेत हो।

यस अनुसन्धानले देखाएको छ कि बर्गसनले विज्ञानको कथित उच्च हित (डार्विनवाद र सम्बन्धित विज्ञानवाद) को लागि जानीजानी वादविवाद हारेको देखिन्छ, जुन उहाँको १९०७ मा रचना गरिएको कृति क्रिएटिभ इभोलुसन मा पहिले नै देखिन्थ्यो।

© 2025 Philosophical.Ventures Inc.

ब्याकअप