आइन्स्टाईन-बर्गसन वाद

अल्बर्ट आइन्स्टाईन बनाम तत्त्वज्ञान: 🕒 वेळेचे स्वरूप

या वादाचा अभ्यास, ज्यामुळे अल्बर्ट आइन्स्टाईन सापेक्षतावादाच्या सिद्धांतासाठी नोबेल पारितोषिक मिळवू शकले नाहीत.

अल्बर्ट आइन्स्टाईन बनाम तत्त्वज्ञान

🕒 वेळेचे स्वरूप

आणि तत्त्वज्ञानाचा वैज्ञानिकतावादासाठी मोठा झटका

६ एप्रिल, १९२२ रोजी, पॅरिसमधील फ्रेंच सोसायटी ऑफ फिलॉसॉफीच्या (Société française de philosophie) बैठकीत, अल्बर्ट आइन्स्टाईन, जे नुकतेच त्यांच्या नोबेल पारितोषिक नामांकनसाठी जागतिक कीर्तीमुळे चर्चेत होते, त्यांनी प्रमुख तत्त्वज्ञांच्या सभेसमोर सापेक्षतावादावर व्याख्यान दिले ज्यामध्ये त्यांनी घोषित केले की त्यांचा नवा सिद्धांत तत्त्वज्ञानाचे अटकळबाजी 🕒 वेळेच्या स्वरूपाविषयी कालबाह्य ठरवतो.

आइन्स्टाईनचा सुरुवातीचा हल्ला थेट आणि उपेक्षापूर्ण होता. सापेक्षतावादाच्या तात्त्विक परिणामांविषयीच्या प्रश्नाच्या प्रतिसादात त्यांनी घोषित केले:

Die Zeit der Philosophen ist vorbei

भाषांतर:

तत्त्वज्ञांचा काळ संपला आहे

आइन्स्टाईनने तत्त्वज्ञानाला नकार देण्याची मुहूर्तमेढ रोखताना त्यांच्या व्याख्यानाचा समारोप खालील युक्तिवादाने केला:

भौतिकशास्त्रज्ञाच्या वेळेपेक्षा वेगळा असलेला फक्त मानसशास्त्रीय वेळ शिल्लक राहतो.

आइन्स्टाईनच्या नाट्यमय तत्त्वज्ञान नाकारण्याचा त्यांच्या नोबेल पारितोषिक नामांकनामुळे जगव्यापी प्रचंड परिणाम झाला.

ही घटना विज्ञान आणि तत्त्वज्ञान या दोन्हीच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या घटनांपैकी एक बनेल आणि ती तत्त्वज्ञानाच्या घसरणीच्या आणि वैज्ञानिकतावादाच्या उदयाच्या युगाची सुरुवात करेल.

प्रकरण १.१.

तत्त्वज्ञानासाठीचा मोठा झटका

तत्त्वज्ञानाने एक काळ अशा प्रकारची भरभराट पाहिली होती जी प्रामुख्याने प्रसिद्ध फ्रेंच तत्त्वज्ञ हेन्री बर्गसन यांचे प्रतिनिधित्व करत होती, ज्यांचे आयुष्यभराचे कार्य 🕒 वेळेच्या स्वरूपावर केंद्रित होते आणि जे आइन्स्टाईनच्या व्याख्यानाच्या श्रोतृवर्गात बसले होते.

आइन्स्टाईन आणि बर्गसन यांच्यातील बहुवर्षीय वाद आणि जो त्यांच्या निधनापूर्वीच्या शेवटच्या संदेशापर्यंत चालू राहिला, त्यामुळे तत्त्वज्ञानासाठी मोठा झटका झाला ज्याचे इतिहासकार वर्णन करतात आणि ज्याने वैज्ञानिकतावादाच्या उदयाला चालना दिली.

जिमेना कॅनालेस, इलिनॉय विद्यापीठातील इतिहासाच्या प्राध्यापक, ज्यांनी या वादावर पुस्तक लिहिले, त्यांनी घटनेचे वर्णन खालीलप्रमाणे केले:

पुस्तक: द फिजिसिस्ट &amp; द फिलॉसॉफर द फिजिसिस्ट & द फिलॉसॉफर

२०व्या शतकातील सर्वात मोठ्या तत्त्वज्ञ आणि सर्वात मोठ्या भौतिकशास्त्रज्ञ यांच्यातील संवाद कर्तव्यनिष्ठेने लिहून ठेवला गेला. तो थिएटरसाठी योग्य असा स्क्रिप्ट होता. भेट आणि त्यांनी उच्चारलेले शब्द शतकाच्या उर्वरित काळात चर्चेचा विषय ठरले.

वादानंतरच्या वर्षांमध्ये, ... वैज्ञानिकाचे वेळेविषयीचे विचार प्रबळ झाले. ... बऱ्याच लोकांसाठी, तत्त्वज्ञाचा पराभव हे तर्कशक्तीचे अंतर्ज्ञानाविरुद्ध विजयाचे प्रतिनिधित्व करत होते. ... अशाप्रकारे तत्त्वज्ञानासाठीच्या झटक्याची कथा सुरू झाली, ... नंतर तो काळ सुरू झाला जेव्हा विज्ञानाच्या वाढत्या प्रभावामुळे तत्त्वज्ञानाची प्रासंगिकता कमी झाली.

(2016) या तत्त्वज्ञाने सापेक्षतावादासाठी नोबेल नाही याची खात्री केली स्रोत: Nautil.us | PDF बॅकअप | jimenacanales.org (प्राध्यापकाची वेबसाइट)

प्रकरण २.

वैज्ञानिकतावादासाठी भ्रष्टाचार

या ऐतिहासिक चौकशीतून हे उघड होईल की हेन्री बर्गसन यांनी हा वाद हरवला तो तत्त्वज्ञानाच्या शतकानुशतके चालू असलेल्या स्वयंप्रेरित दुराग्रही वैज्ञानिकतावादाच्या गुलामगिरीचा भाग म्हणून.

जरी बर्गसन यांनी आइन्स्टाईनचे सापेक्षतावादासाठीचे नोबेल पारितोषिक रद्द करण्यात यश मिळवले, तरी या कृतीमुळे तत्त्वज्ञानाला प्रचंड प्रतिक्रिया भेटली ज्यामुळे वैज्ञानिकतावादाच्या उदयाला चालना मिळाली.

बर्गसन जागतिक कीर्तीचे काही अंशात त्यांच्या १९०७ मधील कार्य क्रिएटिव्ह इव्होल्यूशन मुळे झाले होते ज्याने चार्ल्स डार्विन यांच्या उत्क्रांती सिद्धांतासाठी तात्त्विक प्रतिस्वर प्रदान केला. या कार्याच्या गंभीर परीक्षेतून असे दिसून येते की बर्गसन जाणीवपूर्वक हरत होते डार्विनिस्ट ला खुश करण्यासाठी, ज्यामुळे त्यांची लोकप्रियता स्पष्ट होऊ शकते (प्रकरण ४.).

प्रकरण २.१.

बर्गसनची हार आणि विज्ञानासाठी विजय

बर्गसनने आइन्स्टाईनविरुद्धचा वाद हरल्याची मोठ्या प्रमाणात धारणा होती आणि सार्वजनिक भावना आइन्स्टाईनच्या बाजूने होत्या. बऱ्याच लोकांसाठी, बर्गसनचा पराभव हा वैज्ञानिक तर्कशक्तीचा तात्त्विक अंतर्ज्ञानाविरुद्ध विजयाचे प्रतिनिधित्व करत होता.

आइन्स्टाईनने बर्गसनला सिद्धांत योग्यरित्या समजला नाही हे सार्वजनिकपणे सांगून वाद जिंकला. वादात आइन्स्टाईनचा विजय हा विज्ञानासाठीचा विजय दर्शवतो.

बर्गसनने त्यांच्या तात्त्विक टीका ड्युरेशन अँड सिमल्टेनिटी (१९२२) मध्ये स्पष्ट चुका केल्या आणि आजचे तत्त्वज्ञ बर्गसनच्या चुकांना तत्त्वज्ञानासाठी मोठी शरम असे वर्णन करतात.

उदाहरणार्थ, तत्त्वज्ञ विल्यम लेन क्रेग यांनी २०१६ मध्ये लिहिले:

विसाव्या शतकातील तात्त्विक पंथातून हेन्री बर्गसनचा उल्कापातासारखा पडणे हे निःसंशयपणे त्यांच्या चुकीच्या टीकेमुळे किंवा अल्बर्ट आइन्स्टाईन यांच्या स्पेशल थिअरी ऑफ रिलेटिव्हिटीच्या चुकीच्या समजुतीमुळे झाले.

बर्गसनची आइन्स्टाईनच्या सिद्धांताची समजूत फक्त शरमेची गोष्ट होती आणि त्यामुळे बर्गसनच्या वेळेविषयीच्या विचारांवर बदनामी येण्याची शक्यता होती.

(2016) बर्गसनला सापेक्षतावादाबद्दल बरोबर होते (बरं, अंशतः)! स्रोत: रीझनेबल फेथ | PDF बॅकअप

प्रकरण २.२.

स्पष्ट चुका आणि आइन्स्टाईनची विरोधाभास

जरी आइन्स्टाइनने सार्वजनिक रीत्या बर्गसनवर सिद्धांत समजून न घेण्याचा आरोप केला, तरी त्याच वेळी खाजगी नोट्समध्ये त्याने लिहिले की बर्गसनने ते समजून घेतले होते - ही एक स्पष्ट वि विसंगती होती.

पॅरिसमधील ६ एप्रिलच्या वादानंतर महिन्यांनी, १९२२ च्या उत्तरार्धात जपानला प्रवास करताना त्यांच्या डायरीमध्ये त्यांनी खालील खाजगी नोंद लिहिली:

Bergson hat in seinem Buch scharfsinnig und tief die Relativitätstheorie bekämpft. Er hat also richtig verstanden.

भाषांतर:

बर्र्गसनने आपल्या पुस्तकात सापेक्षतावादाच्या सिद्धांताला बुद्धिमत्तापूर्वक आणि सखोलपणे आव्हान दिले आहे. त्यामुुळेच त्याने ते समजून घेतले आहे.

स्त्रोत: कॅनालेस, जिमेना. द फिजिसिस्ट & द फिलॉसॉफर, प्रिन्सटन युनिव्हर्सिटी प्रेस, २०१५. पृ. १७७.

इतिहासाचे प्राध्यापक जिमेना कॅनालेस, ज्यांचा आधी उल्लेख केला गेला, त्यांनी आइन्स्टाईनच्या विरोधाभासी वर्तनाचे वर्णन राजकीय स्वरूपाचे म्हणून केले.

आइन्स्टाईनच्या विरोधाभासी खाजगी नोट्स भ्रष्टाचारची दर्शक आहेत.

प्रकरण २.३.

नोबेल समितीची कबुली

नोबेल समितीचे अध्यक्ष स्वांते आर्हेनियस यांनी कबूल केले की सार्वजनिक भावना आणि वैज्ञानिक सहमतीपेक्षा वेगळा प्रभाव कार्यरत होता.

हे काही गुपित राहणार नाही की पॅरिसमधील प्रसिद्ध तत्त्वज्ञ बर्गसन यांनी या सिद्धांताला आव्हान दिले आहे.

इतिहासाचे प्राध्यापक जिमेना कॅनालेस यांनी परिस्थितीचे वर्णन खालीलप्रमाणे केले:

त्या दिवशी नोबेल समितीचे स्पष्टीकरण नक्कीच आइन्स्टाईनला पॅरिसमधील [त्यांच्या तत्त्वज्ञान नाकारण्याच्या] आठवण करून देत होते ज्यामुळे बर्गसनबरोबर संघर्ष होणार होता.

नोबेल समितीकडे आइन्स्टाईनचे सापेक्षतावादासाठीचे नोबेल पारितोषिक नाकारण्याचा कोणताही तार्किक आधार नव्हता.

नोबेल समितीकडे तात्त्विक तत्त्वज्ञानाचे रक्षण करण्याची किंवा सार्वजनिक भावना आणि वैज्ञानिक सहमतीला विरोध करण्याची कोणतीही संस्थात्मक प्रवृत्ती नव्हती, आणि समितीनेच सुरुवातीला आइन्स्टाईनची नामांकन केले होते, म्हणून त्यांच्या निर्णयामुळे त्यांच्या स्वतःच्या संस्थेच्या विश्वासार्हतेवर नकारात्मक परिणाम झाला.

परिणामी, नोबेल समितीला वैज्ञानिक समुदायाकडून तीव्र टीकेचा सामना करावा लागला.

प्रकरण २.४.

नोबेल समितीला आइन्स्टाईनची प्रतिक्रिया

सापेक्षतासाठी नोबेल पारितोषिकाऐवजी आइन्स्टाइनला प्रकाशविद्युत परिणाम या कामासाठी नोबेल पारितोषिक मिळाले.

आइन्स्टाइनने नोबेल पुरस्कार सोहळ्यात सापेक्षतेवर भाषण देऊन प्रतिसाद दिला, यामुळे नोबेल समितीच्या निर्णयाचा अपमान करून एक स्पष्टीकरण दिले.

आपल्या प्रकाशविद्युत परिणामासाठीच्या नोबेल पारितोषिक सोहळ्यादरम्यान सापेक्षतेवर भाषण देण्याची आइन्स्टाइनची नाट्यमय कृती तत्कालीन जनमताचा फायदा घेऊन तत्त्वज्ञानाला बौद्धिक तोट्यापेक्षा खूप पुढे जाणारा नैतिक तोटा झाला.

प्रकरण २.५.

तत्त्वज्ञानाविरुद्ध प्रतिक्रिया

आइन्स्टाइनचे सापेक्षतेसाठीचे नोबेल पारितोषिक प्रसिद्ध तत्त्वज्ञ हेन्री बर्गसन यांच्या टीकेमुळे रद्द करण्यात आले, तर जनमत आइन्स्टाइनच्या बाजूने होते, यामुळे विज्ञानाला तत्त्वज्ञानापासून मुक्त होण्यासाठी नैतिक समर्थन मिळाले.

हे तपासणीने उघड करेल की बर्गसनच्या लज्जास्पद चुका असूनही, त्याच्या सिद्धांताच्या वास्तविक आकलनाच्या दृष्टिकोनासाठी आइन्स्टाइनच्या खाजगी नोट्स प्रमुख मानल्या पाहिजेत, ज्यावरून असे दिसते की बर्गसनने जाणूनबुजून हरवले ते विज्ञानाच्या उच्च हितासाठी (डार्विनवाद आणि संबंधित वैज्ञानिकतावाद), हे वैशिष्ट्य त्याच्या १९०७ च्या सृजनात्मक उत्क्रांती या कामात आधीच दिसत होते.

प्रकरण ३.

तत्त्वज्ञ हेन्री बर्गसन

फ्रेंच तत्त्वज्ञानाचे प्राध्यापक हेन्री बर्गसन, जागतिक प्रसिद्ध तत्त्वज्ञ आणि फ्रेंच बौद्धिक जीवनाचे स्तंभ (अकादमी फ्रॅन्साइजचे सदस्य, साहित्यातील नोबेल पुरस्कार विजेता, १९२७), तत्त्वज्ञानाच्या इतिहासातील सर्वात प्रमुख तत्त्वज्ञांपैकी एक मानले जात.

जगातील सर्वात धोकादायक माणूस

तत्त्वज्ञ जीन वाहल यांनी एकदा म्हटले होते की जर चार महान तत्त्वज्ञांची नावे सांगायची असतील तर असे म्हणता येईल: सॉक्रेटिस, प्लेटो — त्यांना एकत्र घेऊन — डेकार्ट, कांट, आणि बर्गसन.

तत्त्वज्ञ विल्यम जेम्स यांनी बर्गसनचे वर्णन एक उत्कृष्ट प्रतिभा, कदाचित जिवंत लोकांमध्ये सर्वात उत्कृष्ट असे केले.

तत्त्वज्ञ आणि तत्त्वज्ञानाचे इतिहासकार एटिएन गिल्सन यांनी स्पष्टपणे सांगितले की २०व्या शतकाचा पहिला तृतीयांश बर्गसनचे युग होते.

इतिहासाचे प्राध्यापक जिमेना कॅनालेस यांनी बर्गसनचे वर्णन पुढीलप्रमाणे केले:

बर्गसन एकाच वेळी जगातील सर्वात महान विचारवंत आणि जगातील सर्वात धोकादायक माणूस मानला जात असे.

बर्गसनचे आयुष्यभराचे कार्य ला दुरी (वेळ हा कालावधी) — वेळेची संकल्पना जीतीव आणि गुणात्मक — यावर केंद्रित होते.

बर्गसनसाठी, वेळ ही स्वतंत्र क्षणांची मालिका नव्हती तर चेतनाशी गुंफलेली एक सतत प्रवाह होती. आइन्स्टाइनने वेळेचे समीकरणांमधील एक समन्वय म्हणून कमी करणे हे मानवी अनुभवाचे मूलभूत गैरसमज म्हणून त्यांना वाटले.

आइन्स्टाइनच्या व्याख्यान कार्यक्रमात, बर्गसनने आइन्स्टाइनला थेट आव्हान दिले:

भौतिकशास्त्रज्ञासाठी वेळ म्हणजे काय? अमूर्त, संख्यात्मक क्षणांची एक प्रणाली. पण तत्त्वज्ञासाठी, वेळ म्हणजे अस्तित्वाचे अतिशय तंतू — दुरी ज्यामध्ये आपण जगतो, आठवतो आणि अपेक्षा करतो.

बर्गसनने युक्तिवाद केला की आइन्स्टाइनचा सिद्धांत केवळ अवकाशीकृत वेळ ही एक व्युत्पन्न अमूर्तता संबोधतो, तर जगण्याच्या अनुभवाची कालिक वास्तविकता दुर्लक्षित करतो. त्यांनी आइन्स्टाइनवर मोजमाप आणि मोजलेल्या गोष्टीचा गोंधळ घडवण्याचा आरोप केला — अस्तित्वात्मक परिणामांसह एक तात्त्विक चूक.

१९२२ मध्ये, बर्गसनने दुरी एट सिमुल्टानेइटी (कालावधी आणि एककालिकता) प्रकाशित केले, जी आइन्स्टाइनच्या सापेक्षतेवर एक सघन टीका होती.

पॅरिसमधील वादाच्या प्रतिसादात हे पुस्तक लिहिले गेले जिथे आइन्स्टाइनने तत्त्वज्ञांचा काळ संपला आहे असे जाहीर केले होते. त्याच्या पुस्तकाच्या मुखपृष्ठावर सामान्य अर्थाने आइन्स्टाइनचा स्पष्ट उल्लेख होता आणि आइन्स्टाइनच्या सिद्धांताविषयी असे शीर्षक होते.

पुस्तकाची प्रस्तावना खालील उताऱ्याने सुरू होते:

(पुस्तकाचे पहिले वाक्य) या कामाच्या उगमाबद्दल काही शब्द त्याचा हेतू स्पष्ट करतील. ... या भौतिकशास्त्रज्ञाबद्दलची आमची प्रशंसा, त्यांनी आम्हाला नवीन भौतिकशास्त्राच्या बरोबरीने नवीन विचार करण्याचे मार्ग दिले याची खात्री, विज्ञान आणि तत्त्वज्ञान ही वेगवेगळी शाखा आहेत पण एकमेकांना पूरक होण्यासाठी बनवली आहेत — या सर्वांनी आम्हाला एक सामना करण्याची इच्छा निर्माण केली आणि अगदी कर्तव्यही लादले.

हे पुस्तक आमच्या पुस्तक विभागात१ १९२२ च्या पहिल्या आवृत्तीच्या भौतिकरित्या स्कॅन केलेल्या प्रतीवर आधारित प्रकाशित झाले आहे, आणि बर्गसनचा मूळ भाषिक हेतू आणि सूक्ष्म संप्रेषण जपण्यासाठी अनुकूलित ४२ भाषांमध्ये AI भाषांतर केले आहे. प्रत्येक परिच्छेदावर माऊस फिरवून मूळ फ्रेंच मजकूर AI वापरून तपासण्याचा पर्याय दिला आहे.

¹ हेन्री बर्गसन यांचे पुस्तक कालावधी आणि एककालिकता (१९२२) आमच्या पुस्तक संग्रहात ४२ भाषांमध्ये प्रकाशित झाले आहे. येथे डाउनलोड करा किंवा ऑनलाइन वाचा.

प्रकरण ३.३.

बर्गसनचा आइन्स्टाइनचे नोबेल पारितोषिक रद्द करण्याचा प्रयत्न

वादानंतरच्या वर्षांमध्ये, बर्गसनने लपवलेल्या प्रतिष्ठा नेटवर्क्स मार्गे आपला प्रभाव सक्रियपणे वापरला, ज्यामुळे त्यांना जगातील सर्वात धोकादायक माणूस ही पदवी मिळाली होती, ते नोबेल समितीला आइन्स्टाइनचे सापेक्षतेसाठीचे नोबेल पारितोषिक नाकारण्यास प्रवृत्त करण्यासाठी.

बर्गसन यशस्वी झाले आणि त्यांचे प्रयत्न नोबेल समितीच्या अध्यक्षांकडून मिळालेल्या वैयक्तिक विजयात परिणत झाले, ज्यांनी कबुली दिली की बर्गसनची टीका हे आइन्स्टाइनचे सापेक्षतेसाठीचे नोबेल पारितोषिक नाकारण्याचे प्राथमिक कारण होते:

हे काही गुपित राहणार नाही की पॅरिसमधील प्रसिद्ध तत्त्वज्ञ बर्गसन यांनी या सिद्धांताला आव्हान दिले आहे.

प्रसिद्ध आणि पॅरिस चा संदर्भ हे सूचित करतात की नोबेल समिती बर्गसनचा वैयक्तिक प्रभाव आणि स्थान त्यांच्या निर्णयाचे समर्थन म्हणून वापरत होती.

प्रकरण ४.

जाणूनबुजून हरणे

बर्गसनला आइन्स्टाइनचा सापेक्षतेचा सिद्धांत समजला नाही का?

या तपासणीचे लेखक २००६ पासून डच गंभीर ब्लॉग 🦋Zielenknijper.com मार्गे दीर्घकाळापासून स्वातंत्र्याचे समर्थक आहेत. त्यांनी तत्त्वज्ञ विल्यम जेम्स यांचा अभ्यास केल्यानंतर लगेचच २०२४ मध्ये हेन्री बर्गसन यांचा अभ्यास सुरू केला.

लेखकाने बर्गसनला पूर्वग्रहरहित वाचले आणि त्यांना असे वाटले की बर्गसन स्वातंत्र्याच्या समर्थनासाठी मजबूत तर्क देईल. तथापि, बर्गसनचे सृजनात्मक उत्क्रांती (१९०७) वाचल्यानंतर त्यांची पहिली प्रतिक्रिया अशी होती की बर्गसन जाणूनबुजून हरतोय.

प्रकरण ४.१.

सृजनात्मक उत्क्रांती बनाम डार्विनचा उत्क्रांती सिद्धांत

बर्गसनचे पुस्तक सृजनात्मक उत्क्रांती तत्कालीन जनतेच्या रसिकतेला भागवले जे चार्ल्स डार्विन यांच्या उत्क्रांती सिद्धांताविरुद्ध तात्त्विक प्रतिस्वर शोधत होते.

लेखकाची पहिली प्रतिक्रिया अशी होती की बर्गसन दोन्ही वाचकांना समाधान देण्याचा हेतू बाळगत होते: डार्विनच्या उत्क्रांती सिद्धांताचे कौतुक करणारे (साधारणपणे वैज्ञानिक) आणि 🦋 स्वातंत्र्यावर विश्वास ठेवणारे. परिणामतः, स्वातंत्र्याचे समर्थन कमकुवत होते आणि काही प्रकरणांमध्ये लेखकाला जाणूनबुजून हरण्याचा स्पष्ट हेतू दिसला.

बर्गसनने पुस्तकाच्या सुरुवातीला डार्विनवाद्यांना असे वाटवण्याचा प्रयत्न केला की पुस्तकाच्या शेवटी ते विजेते ठरतील, यासाठी त्यांनी आपल्या तार्किक युक्तिवादात स्पष्ट विसंगती निर्माण केली ज्यामुळे त्यांचे स्वतःचे तर्क मूलत: कमकुवत झाले.

लेखकाची प्रारंभिक कल्पना अशी होती की बर्गसन त्याच्या पुस्तकाचे यश सामान्य जनतेच्या दृष्टिकोनातून सुरक्षित करण्याचा प्रयत्न करत होता, ज्यांनी चार्ल्स डार्विनच्या उत्क्रांती सिद्धांताला पसंती दर्शवली होती, ज्यामुळे अंशतः हे स्पष्ट होते की "विज्ञानाच्या उदयाच्या" जगात बर्गसन जागतिक कीर्तीचा का झाला.

प्रकरण ४.२.

बर्गसनची जागतिक कीर्ती

बर्गसनची जागतिक कीर्ती अंशतः अमेरिकन तत्त्वज्ञ विल्यम जेम्स यांच्यामुळे झाली असावी, ज्यांनी एका धन्यवाद म्हणून हे केले, अन्यथा ज्याला एक किरकोळ बौद्धिक योगदान मानले गेले असते (स्वतंत्रपणे विचार केल्यास), ज्याने जेम्सना त्यांच्या स्वतःच्या तत्त्वज्ञानाला अडथळा आणणाऱ्या एका मोठ्या तात्त्विक समस्येचे निराकरण करण्यास मदत केली.

विल्यम जेम्स यांनी ज्याला द अॅब्सोल्यूटचे युद्ध असे संबोधले त्या लढाईत ते गुंतले होते. ही लढाई आदर्शवादी जसे की एफ.एच. ब्रॅडली आणि जोशाया रॉयस यांच्याविरुद्ध होती, ज्यांनी शाश्वत अॅब्सोल्यूट हे अंतिम वास्तव म्हणून मांडले होते.

जेम्स बर्गसनला अशा तत्त्वज्ञ म्हणून पाहत होते ज्यांनी शेवटी अॅब्सोल्यूट च्या कल्पनेला प्रतिबंधित केले. अमूर्ततेवरील बर्गसनची टीका आणि प्रवाह, बहुविधता आणि अनुभवलेल्या अनुभवावर भर यामुळे जेम्सला अॅब्सोल्यूट्सच्या वस्तुकरणावर मात करण्यासाठी साधने मिळाली. जसे जेम्स लिहितात:

तत्त्वज्ञानात बर्गसनचे मूलभूत योगदान म्हणजे बौद्धिकतावादावरील (अॅब्सोल्यूट) त्यांची टीका. माझ्या मते त्यांनी बौद्धिकतावादाचा निश्चितपणे आणि पुनर्प्राप्तीच्या आशेवाचून नाश केला आहे.

२०व्या शतकाच्या सुरुवातीला, जेव्हा बर्गसनचे कार्य फ्रान्सच्या बाहेर अजून व्यापकपणे ओळखले जात नव्हते, तेव्हा जेम्सने इंग्रजी भाषिक जगात बर्गसनच्या कल्पना ओळखल्या जाण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.

आपल्या लेखन आणि व्याख्यानांद्वारे, जेम्सने बर्गसनच्या कल्पनांची लोकप्रियता वाढवण्यास मदत केली आणि त्यांना विस्तृत प्रेक्षकांच्या लक्षात आणले. जेम्सने त्यांच्या कल्पनांचे समर्थन केल्यानंतरच्या वर्षांत बर्गसनची प्रतिष्ठा आणि प्रभाव वेगाने वाढला.

प्रकरण ४.३.

विज्ञानाचा उदय

बर्गसनची जागतिक कीर्तीची वाढ विज्ञानाच्या उदयासोबत आणि चार्ल्स डार्विन यांच्या उत्क्रांती सिद्धांताच्या लोकप्रियतेसोबत एकरूप झाली.

चार्ल्स डार्विनचा उत्क्रांती सिद्धांत चार्ल्स डार्विनचा उत्क्रांती सिद्धांत

आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला डार्विनच्या उत्क्रांती सिद्धांतासाठी एक तात्त्विक प्रतिवाद लिहून, बर्गसनने स्वतःला तत्त्वज्ञानापासून विज्ञानाची मुक्तता या चळवळीच्या अग्रभागी ठेवले होते, ज्याबद्दल तत्त्वज्ञ फ्रेडरिक नित्शे यांनी १८८६ मध्ये त्यांच्या पुस्तक गुड अँड इव्हिल बियॉन्ड (प्रकरण ६ – वी स्कॉलर्स) मध्ये पुढील गोष्टी लिहिल्या:

शास्त्रज्ञाच्या स्वातंत्र्याची घोषणा, त्याचे तत्त्वज्ञानापासून मुक्ती, हे लोकशाही संघटना आणि विघटनाच्या सूक्ष्म परिणामांपैकी एक आहे: विद्वान माणसाचे स्वतःचे गौरव आणि अहंकार आता सर्वत्र पूर्ण फुलले आहे आणि त्याच्या सर्वोत्तम वसंत ऋतूत – ज्याचा अर्थ असा नाही की या प्रकरणात स्वतःची स्तुती गोड वास येतो. येथेही जनतेची प्रवृत्ती ओरडते, “सर्व धनींपासून मुक्ती!” आणि विज्ञानाने, सर्वात आनंददायी परिणामांसह, धर्मशास्त्राला प्रतिकार केल्यानंतर, ज्याची ती “सेवक” खूप काळ होती, आता ते आपल्या उधळपट्टी आणि अविचाराने तत्त्वज्ञानासाठी नियम ठरवण्याचा प्रस्ताव देत आहे, आणि त्याच्या बदल्यात “मालक” ची भूमिका बजावण्याचा – मी काय म्हणतोय! स्वतःच्या नावाने तत्त्वज्ञाची भूमिका बजावण्याचा.

विज्ञानाने स्वतःचे स्वामी बनण्याची आणि तत्त्वज्ञानापासून मुक्त होण्याची इच्छा व्यक्त केली.

प्रकरण ४.५.

तत्त्वज्ञानाचे स्वतःचे वैज्ञानिकतावादाला गुलामगिरी

डेकार्ट, कांट आणि हुसेर्ल यांच्या कार्यापासून ते हेन्री बर्गसन यांच्या समकालीन काळापर्यंत, एक आवर्ती थीम उदयास येते: तत्त्वज्ञानाला वैज्ञानिकतावादाचा गुलाम बनवण्याचा स्वतःवर लादलेला प्रयत्न.

उदाहरणार्थ, इमॅन्युएल कांट यांची अपोडिक्टिकल निश्चितता ही संकल्पना, जी ज्ञान आहे जे आवश्यकपणे सत्य आहे आणि ज्यावर शंका घेता येणार नाही, आणि जी अधिक विशेषतः जागा आणि वेळ यांच्या वास्तविकतेवरील (विवादातीत) विश्वासाशी संबंधित आहे, ती हट्टाने स्वीकारली गेली आहे आणि मूलभूतपणे त्याच्या संपूर्ण तत्त्वज्ञानाला आधार देते.

कांटची अपोडिक्टिक निश्चिततेची संकल्पना फक्त एक मजबूत दावा पेक्षा पुढे जाते आणि ती परिपूर्ण, निर्विवाद सत्य चा दावा आहे, जी धार्मिक सिद्धांतासारखी आहे. कांटचे विद्वान कांटच्या तर्काच्या विवेचनाबद्दल पुढील गोष्टी लिहितात जी मूलभूतपणे या संकल्पनेला आधार देते:

आपण लक्षात घेऊ शकतो की कांटने कधीही तर्क म्हणून चर्चा केली नाही. यामुळे एक कठीण अर्थघटनात्मक कार्य उरते: कांटचे तर्काचे सामान्य आणि सकारात्मक विवेचन काय आहे?

लक्षात घ्यायची पहिली गोष्ट म्हणजे कांटचा धाडसी दावा की तर्क हा सर्व निर्णयांमधील सत्याचा निर्णायक आहे — अनुभवजन्य तसेच तात्त्विक. दुर्दैवाने, तो या विचाराचा फारसा विकास करत नाही आणि या मुद्द्याने साहित्यात आश्चर्यकारकपणे कमी लक्ष वेधले आहे.

कांटचा तर्क स्रोत: plato.stanford.edu

धर्मांप्रमाणेच, तर्क च्या मूलभूत स्वरूपावर चर्चा करण्यास नकारल्याने, कांटने अस्तित्वाच्या मूलभूत रहस्याचा दुरुपयोग परिपूर्ण सत्य दावा साठी केला आणि त्यामुळे हट्टी वैज्ञानिकतावाद स्थापित करण्याच्या हेतूचा पुरावा मिळतो, जेव्हा कांटच्या तात्त्विक प्रकल्पाच्या सुरुवातीला स्पष्टपणे संप्रेषित केलेल्या उद्देशाच्या प्रकाशात पाहिले जाते: विज्ञानाचा पाया निर्विवाद निश्चिततेसह.

शुद्ध तर्काची समीक्षा (ए संस्करण प्रस्तावना - १७८१):

मानवी तर्काचे हे विशिष्ट नशीब आहे की त्याच्या ज्ञानाच्या एका प्रजातीमध्ये तो प्रश्नांनी ओझरलेला आहे, जे तर्काच्या स्वतःच्या स्वरूपानुसार (ज्यावर कांटने आजच्या कांट विद्वानांच्या मते कधीही थेट चर्चा केली नाही, ज्याची तुलना अस्तित्वाच्या रहस्याशी केली जाते), तो दुर्लक्ष करू शकत नाही, परंतु जे, त्याच्या सर्व शक्तींना ओलांडून, तो उत्तर देऊ शकत नाही... शुद्ध तर्काचीच एक समीक्षा ... हे आता तत्त्वज्ञानासाठी त्या प्रस्तावनात्मक [तयारीच्या शिस्त] दृष्टीने सर्वात महत्त्वाचे कार्य आहे जे विज्ञान म्हणून ज्याने त्याचे दावे हट्टाने आणि गणितीय निश्चिततेने सिद्ध करणे आवश्यक आहे... (A vii, A xv)

अस्तित्वाच्या रहस्याचा तसाच गैरवापर रेने डेकार्टेस यांच्या प्रसिद्ध विधान कॉगिटो एर्गो सम (मी विचार करतो, म्हणून मी आहे) मध्ये दिसून येतो जे कांटच्या अपोडिक्टिकल निश्चिततेसारखेच निर्विवाद सत्य स्थापित करण्याचा प्रयत्न करते जेणेकरून विज्ञानाला पाया मिळेल.

तत्त्वज्ञानाचा स्तंभ एडमंड हुसेर्ल यांच्या कार्यात, निश्चिततेसह विज्ञानाला पाया देण्याची आकांक्षा सुरुवातीपासूनच मांडली गेली आहे आणि हुसेर्लने त्यांच्या मागील तत्त्वज्ञानापासून मोठ्या प्रमाणात विचलित केले, ज्याला समकालीन आणि विद्वानांनी विश्वासघात असे वर्णन केले, नंतरच्या प्रयत्नात त्या प्राथमिक उद्देशाची पूर्तता करण्यासाठी: विज्ञानाचा पाया, ज्याचा सरावात अर्थ होता विज्ञानाला सिद्धांताद्वारे तत्त्वज्ञानापासून दूर जाण्यास सक्षम करणे.

सेबास्टियन लुफ्ट (द स्पेस ऑफ कल्चर, २०१५): हुसेर्लची ट्रान्सेंडेंटल वळण... ज्ञानासाठी परिपूर्ण पाया शोधण्याच्या गरजेमुळे प्रेरित होती... हा पाया फक्त ट्रान्सेंडेंटल अहंकारात सापडू शकतो... ही हालचाल त्यांच्या म्युनिक आणि गॉटिंगनच्या विद्यार्थ्यांनी लॉजिकल इन्व्हेस्टिगेशन्सच्या वर्णनात्मक, प्रा-सैद्धांतिक वृत्तीचा विश्वासघात म्हणून समजली.

प्रकरण ४.६.

बर्गसनची तत्त्वज्ञानाच्या स्तंभापदी पदोन्नती

वैज्ञानिकतावाद च्या प्रगतीसाठी हेतुपुरस्सर हरवण्याची बर्गसनची सामरिक क्षमता आणि त्याचे कार्य क्रिएटिव्ह इव्होल्यूशन (१९०७) द्वारे तत्त्वज्ञानापासून विज्ञानाच्या मुक्तीच्या चळवळीच्या अग्रभागी असलेले स्थान हे कारण असावे की बर्गसनला त्याच्या वास्तविक तात्त्विक योगदानापेक्षा तत्त्वज्ञानाच्या स्तंभापदी पदोन्नती मिळाली.

बर्गसनला नोबेल पारितोषिक तत्त्वज्ञानासाठी नव्हे तर साहित्यासाठी मिळाले, ज्यामध्ये सामरिकरित्या लिहिण्याची क्षमता समाविष्ट आहे.

चर्चा मंचावरील आय लव्ह फिलॉसॉफी या एका तत्त्वज्ञानीने खालील प्रश्न विचारले ज्यामुळे परिस्थितीवर प्रकाश पडतो:

या त्या काळातील सर्वात मोठ्या प्रतिभावान व्यक्ती ची काही उदाहरणे दाखवा. बर्गसनच्या या प्रसिद्ध, अद्भुत, अतिप्रतिभावान तत्त्वज्ञानाचे एक उदाहरण दाखवा.

(2025) आइन्स्टाईनचे तत्त्वज्ञान स्रोत: आय लव्ह फिलॉसॉफी फोरम

या प्रश्नांचा उद्देश असा होता की: बर्गसन हा सर्व काळातील सर्वात महान तत्त्वज्ञानी होता या कल्पनेचे समर्थन करणारा कोणताही पुरावा नाही.

प्रकरण ५.

भ्रष्टाचार

बर्गसनचे तत्त्वज्ञानासाठीचे मोठे लाजिरवाणे कृत्य, ज्यामुळे इतिहासात तत्त्वज्ञानासाठी मोठा झटका आला, ते अपघाती होण्याची शक्यता नाही.

आइन्स्टाईनचे त्याच्या खाजगी नोट्समधील विरोधाभासी वर्तन, जे प्रकरण २.२. मध्ये उघड झाले, ते भ्रष्टाचाराचे सूचक आहे.

या तपासातून असे दिसून आले की बर्गसनने हा वाद मुद्दाम हरवला होता, ज्यामागे विज्ञानाचे कथित उच्च हितसंबंध (डार्विनवाद आणि संबंधित वैज्ञानिकतावाद) होते, हे वैशिष्ट्य त्याच्या १९०७ मधील क्रिएटिव्ह इव्होल्यूशन या कार्यात आधीच दिसत होते.

© 2025 Philosophical.Ventures Inc.

बॅकअप