අයින්ස්ටයින්-බර්ග්සන් විවාදය

ඇල්බට් අයින්ස්ටයින් දර්ශනයට එරෙහිව 🕒 කාලයේ ස්වභාවය පිළිබඳ

සාපේක්ෂතාවාදය පිළිබඳ නොබෙල් ත්‍යාගය අහිමි වීමට ඇල්බට් අයින්ස්ටයින්ට හේතු වූ විවාදය පිළිබඳ ගවේෂණයකි

ඇල්බට් අයින්ස්ටයින් එදිරිව දර්ශනය

🕒 කාලයේ ස්වභාවය

සහ දර්ශනයේ මහා පසුබෑම විද්‍යාවාදය සඳහා

1922 අප්‍රේල් 6 වන දින පැරිස්හි ප්‍රංශ දාර්ශනික සංගමයේ (Société française de philosophie) රැස්වීමකදී, ඔහුගේ නොබෙල් ත්‍යාග නාමයෝජනය හේතුවෙන් ලොව පුරා ප්‍රසිද්ධියට පත්ව සිටි ඇල්බට් අයින්ස්ටයින් විසින් ප්‍රමුඛ දාර්ශනිකයන්ගේ සමූහයක් ඉදිරියේ සාපේක්ෂතාවාදය පිළිබඳ දේශනයක් පවත්වන ලද අතර, එහිදී ඔහු ඔහුගේ නව න්‍යාය දාර්ශනික අනුමාන 🕒 කාලයේ ස්වභාවය පිළිබඳව අප්‍රාණික කළ බව ප්‍රකාශ කළේය.

අයින්ස්ටයින්ගේ ආරම්භක ප්‍රහාරය සෘජුව සහ අවමානයෙන් යුක්ත විය. සාපේක්ෂතාවාදයේ දාර්ශනික බලපෑම් පිළිබඳව පැනනැගුණු ප්‍රශ්නයකට ප්‍රතිචාර වශයෙන් ඔහු ප්‍රකාශ කළේ:

Die Zeit der Philosophen ist vorbei

පරිවර්තනය:

තර්කවාදීන්ගේ කාලය අවසන් වී ඇත

අයින්ස්ටයින් ඔහුගේ දේශනය අවසන් කළේ පහත තර්කය සමඟින්, දර්ශනය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම තහවුරු කරමින්:

භෞතික විද්‍යාඥයාගේ කාලයට වඩා වෙනස් මනෝවිද්‍යාත්මක කාලයක් පමණක් ඉතිරිව ඇත.

අයින්ස්ටයින්ගේ නාටකාකාර දර්ශනය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම, ඔහුගේ නොබෙල් ත්‍යාගයට නම් කිරීම හේතුවෙන් ලොව පුරා විශාල බලපෑමක් ඇති කළේය.

මෙම සිදුවීම විද්‍යාව සහ දර්ශනය යන දෙකෙහිම ඉතිහාසයේ වඩාත්ම වැදගත් සිදුවීම් වලින් එකක් බවට පත්වන අතර දර්ශනයේ පරිහානිය සහ විද්‍යාවාදයේ ආරම්භය සනිටුහන් කරනු ඇත.

පරිච්ඡේදය 1.1.

දර්ශනය සඳහා මහා පසුබෑම

ප්‍රසිද්ධ ප්‍රංශ දාර්ශනික හෙන්‍රි බර්ග්සන් විසින් වඩාත්ම ප්‍රබලව නියෝජනය කරන ලද දර්ශනයේ සමෘද්ධිමත් කාල පරිච්ඡේදයක් ඇති විය. ඔහුගේ ජීවිත කාලයේ කාර්යය 🕒 කාලයේ ස්වභාවය කෙරෙහි කේන්ද්‍රගත වූ අතර ඔහු අයින්ස්ටයින්ගේ දේශනයේ ප්‍රේක්ෂකයන් අතර වාඩි වී සිටියේය.

අයින්ස්ටයින් සහ බර්ග්සන් අතර ඇති වූ බහුවාර්ෂ තර්කාවලිය, ඔවුන්ගේ අවසාන පණිවිඩ දක්වාම පැවතුනි. මෙය ඉතිහාසඥයින් විසින් දර්ශනය සඳහා මහා පසුබෑම ලෙස විස්තර කරනු ලබන අතර එය විද්‍යාවාදයේ ආරම්භය ඉවොල්වීමට හේතු විය.

මෙම වාදය පිළිබඳ පොතක් ලියූ ඉලිනොයිස් විශ්වවිද්‍යාලයේ ඉතිහාසයේ මහාචාර්ය ජිමෙනා කැනලෙස් මෙම සිදුවීම විස්තර කළේ පහත පරිදි ය:

පොත: භෞතික විද්‍යාඥයා සහ දාර්ශනිකයා භෞතික විද්‍යාඥයා සහ දාර්ශනිකයා

20 වැනි සියවසේ විශාලතම දාර්ශනිකයා සහ විශාලතම භෞතික විද්‍යාඥයා අතර සංවාදය කැපවීමෙන් ලියා ඇත. එය නාට්‍යයකට සුදුසු තිර රචනයක් විය. ඔවුන් හමුවූ අවස්ථාව සහ ඔවුන් පවසූ වචන, සියවසේ ඉතිරි කාලය පුරා සාකච්ඡා වනු ඇත.

වාදයෙන් පසුව අවුරුදු ගණනාවක් තුළ ... විද්‍යාඥයාගේ කාලය පිළිබඳ දැක්ම අධිපති විය. ... බොහෝ දෙනාට, දාර්ශනිකයාගේ පරාජය අන්තර්ඥානයට එරෙහිව තර්කබුද්ධියේ ජයග්‍රහණයක් නියෝජනය කළේය. ... මෙලෙස ආරම්භ වූයේ දර්ශනය සඳහා පසුබෑමේ කතාව, ... ඉන්පසු ආරම්භ වූ කාලය වූයේ දර්ශනයේ අදාළත්වය විද්‍යාවේ ඉහළ යන බලපෑම මුහුණ දී පරිහානියට පත් වූ කාලයයි.

(2016) මෙම දාර්ශනිකයා සාපේක්ෂතාවාදය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගයක් නොතිබීමට උපකාරී විය මූලාශ්‍රය: Nautil.us | PDF උපස්ථය | jimenacanales.org (මහාචාර්යවරයාගේ වෙබ් අඩවිය)

පරිච්ඡේදය 2.

විද්‍යාවාදය සඳහා දූෂණය

මෙම ඓතිහාසික පරීක්ෂණයෙන් හෙළිවනු ඇත්තේ හෙන්‍රි බර්ග්සන් අරමුණු කරගෙන වාදයෙන් පරාජය වූ බවයි. මෙය දර්ශනයේ සියවස් ගණනාවක් පුරා පවතින දෘඪ විද්‍යාවාදයට ස්වයං පනවන ලද වහල්භාවයේ කොටසකි.

බර්ග්සන් අයින්ස්ටයින්ගේ සාපේක්ෂතාවාදය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය අවලංගු කිරීමට සාර්ථක වූවද, මෙම ක්‍රියාව දර්ශනය සඳහා විශාල ප්‍රතිවිරෝධයක් ඇති කළ අතර එය විද්‍යාවාදයේ ආරම්භය ඉවොල්වීමට උපකාරී විය.

බර්ග්සන් ලොව පුරා ප්‍රසිද්ධ වී තිබුණේ ඔහුගේ 1907 සාර්ථක පරිණාමය කෘතිය හරහා වන අතර, එය චාල්ස් ඩාවින්ගේ පරිණාමවාදයට දාර්ශනික ප්‍රතිවාදී හඬක් සපයයි. මෙම කෘතියේ තීක්ෂණ පරීක්ෂණයකින් හෙළිවන්නේ බර්ග්සන් ඩාවින්වාදීන්ට අනුග්‍රහය දැක්වීම සඳහා අරමුණු කරගෙන පරාජය වූ බවයි, එය ඔහුගේ ජනප්‍රියත්වය පැහැදිලි කළ හැකිය (පරිච්ඡේදය 4.).

පරිච්ඡේදය 2.1.

බර්ග්සන්ගේ පරාජය සහ විද්‍යාව සඳහා ජයග්‍රහණය

බර්ග්සන් අයින්ස්ටයින්ට එරෙහිව වාදයෙන් පරාජය වූ බව බොහෝ දෙනා විශ්වාස කළ අතර මහජන චිත්තවේග අයින්ස්ටයින්ගේ පැත්තේ සිටියේය. බොහෝ දෙනාට, බර්ග්සන්ගේ පරාජය අධිභෞතික අන්තර්ඥානයට එරෙහිව විද්‍යාත්මක තර්කබුද්ධියේ ජයග්‍රහණයක් නියෝජනය කළේය.

බර්ග්සන් න්‍යාය නිවැරදිව තේරුම් නොගත් බව ප්‍රසිද්ධියේ දක්වමින් අයින්ස්ටයින් වාදය ජයග්‍රහණය කළේය. වාදයෙන් අයින්ස්ටයින්ගේ ජයග්‍රහණය විද්‍යාව සඳහා ජයග්‍රහණයක් නියෝජනය කළේය.

බර්ග්සන් ඔහුගේ දාර්ශනික විවේචනයේදී පැහැදිලි වැරදි කළේය Duration and Simultaneity (1922) නම් වූ ග්‍රන්ථයේදී වන අතර, වර්තමාන දාර්ශනිකයින් බර්ග්සන්ගේ වැරදි දර්ශනය සඳහා විශාල ලැජ්ජාවක් ලෙස සංලක්ෂණය කරති.

උදාහරණයක් ලෙස, දාර්ශනික විලියම් ලේන් ක්‍රේග් 2016 දී ලිව්වේ:

විසිවන සියවසේ දාර්ශනික පන්තීරයෙන් හෙන්‍රි බර්ග්සන්ගේ උල්කාපාත පරිහානිය නිසැකවම ඔහුගේ වැරදි ගත විවේචනය හෝ ඇල්බට් අයින්ස්ටයින්ගේ විශේෂ සාපේක්ෂතාවාදය වැරදි ලෙස තේරුම් ගැනීම නිසා ඇති වූවකි.

අයින්ස්ටයින්ගේ න්‍යාය පිළිබඳ බර්ග්සන්ගේ අවබෝධය හුදෙක් ලැජ්ජාදායක ලෙස වැරදි වූ අතර එය කාලය පිළිබඳ බර්ග්සන්ගේ අදහස් කෙරෙහි අපකීර්තියක් ගෙන ඒමට නැඹුරු විය.

(2016) බර්ග්සන් සාපේක්ෂතාවාදය පිළිබඳව හරි (හොඳයි, අර්ධ වශයෙන්)! මූලාශ්‍රය: යුක්තිසහගත විශ්වාසය | PDF උපස්ථය

පරිච්ඡේදය 2.2.

පැහැදිලි වැරදි සහ අයින්ස්ටයින්ගේ පරස්පර විරෝධය

අයින්ස්ටයින් මහතා ප්‍රසිද්ධියේ බර්ග්සන්ට ප්‍රහාර එල්ල කළේ න්‍යාය ඔහු තේරුම් නොගත් බවට වුවද, එකවිටම පෞද්ගලිකව ලියා තැබුවේ බර්ග්සන් එය තේරුම් ගෙන ඇති බවයි. මෙය එකිනෙකට පරස්පර වැදගත්මයකි.

1922 අවසානයේදී ජපානයට ගමන් කරමින් සිටියදී, පැරිස්හි අප්‍රේල් 6 වාදයෙන් මාස කිහිපයකට පසු, ඔහු පහත පෞද්ගලික සටහන ලිව්වේය:

Bergson hat in seinem Buch scharfsinnig und tief die Relativitätstheorie bekämpft. Er hat also richtig verstanden.

පරිවර්තනය:

බර්ග්සන් මහතා තම පොතෙන් සාපේක්ෂතා න්‍යාය දක්ෂ ලෙසද ගැඹුරින්ද අභියෝග කළේය. එබැවින් ඔහු එය තේරුම් ගෙන ඇත.

මූලාශ්‍රය: කැනලෙස්, ජිමෙනා. ද භෞතික විද්‍යාඥයා සහ දාර්ශනිකයා, ප්‍රින්ස්ටන් විශ්වවිද්‍යාල මුද්‍රණාලය, 2015. පි. 177.

කලින් උපුටා දැක්වූ ඉතිහාසයේ මහාචාර්ය ජිමෙනා කැනලෙස්, අයින්ස්ටයින්ගේ පරස්පර විරෝධී හැසිරීම දේශපාලනමය ස්වභාවයක් ලෙස සංලක්ෂණය කළා.

අයින්ස්ටයින්ගේ පරස්පර විරෝධී පෞද්ගලික සටහන් දූෂණය පිළිබඳ ඇඟවීමකි.

පරිච්ඡේදය 2.3.

නොබෙල් කමිටුව විසින් පිළිගැනීම

නොබෙල් කමිටුවේ අධ්‍යක්ෂ ස්වන්ටේ ආර්හේනියස් පිළිගත්තේ මහජන චිත්තවේග සහ විද්‍යාත්මක එකඟතාවයෙන් බැහැර වූ බලපෑමක් ක්‍රියාත්මක වූ බවයි.

පැරිස්හි ප්‍රසිද්ධ දාර්ශනික බර්ග්සන් මෙම න්‍යාය අභියෝග කර ඇති බව රහසක් නොවනු ඇත.

ඉතිහාසයේ මහාචාර්ය ජිමෙනා කැනලෙස් තත්වය විස්තර කළේ පහත පරිදි ය:

එදින නොබෙල් කමිටුවේ පැහැදිලි කිරීම නිසැකවම අයින්ස්ටයින්ට පැරිස්හිදී [දර්ශනය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම] මතක් කර දුන් අතර එය බර්ග්සන් සමඟ ගැටුමක් ඇති කළේය.

සාපේක්ෂතාවාදය සඳහා අයින්ස්ටයින්ගේ නොබෙල් ත්‍යාගය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට නොබෙල් කමිටුවට තාර්කික හේතුවක් නොතිබුණි.

නොබෙල් කමිටුවට අධිභෞතික දර්ශනය ආරක්ෂා කිරීමට හෝ මහජන චිත්තවේග සහ විද්‍යාත්මක එකඟතාවයට එරෙහි වීමට ආයතනික නැඹුරුවක් නොතිබුණි, එසේම ආරම්භයේදීම අයින්ස්ටයින් නම් කළේ කමිටුව විසිනි. එමනිසා ඔවුන්ගේ තීරණය ඔවුන්ගේම සංවිධානයේ විශ්වසනීයත්වයට ඍණාත්මකව බලපෑවේය.

පසුව, විද්‍යාත්මක ප්‍රජාවෙන් නොබෙල් කමිටුව තීව්‍ර විවේචන වලට මුහුණ දුන්නේය.

පරිච්ඡේදය 2.4.

නොබෙල් කමිටුවට අයින්ස්ටයින්ගේ ප්‍රතිචාරය

අයින්ස්ටයින්ට සාපේක්ෂතාවය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය වෙනුවට, ඡායාරූප විද්‍යුත් ආචරණය පිළිබඳ ඔහුගේ කාර්යය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගයක් හිමි විය.

අයින්ස්ටයින් ප්‍රතිචාර දැක්වූයේ නොබෙල් උත්සවයේදී සාපේක්ෂතාවය පිළිබඳ දේශනයක් ඉදිරිපත් කිරීමෙන් වන අතර, එමගින් නොබෙල් කමිටුවේ තීරණය අගෞරව කරමින් ප්‍රකාශයක් කළේය.

අයින්ස්ටයින්ගේ නාටකීය ක්‍රියාව, ඔහුගේ ඡායාරූප විද්‍යුත් ආචරණය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය සඳහා වූ උත්සවය අතරතුර සාපේක්ෂතාවය පිළිබඳ දේශනය කිරීම, එකල ජනතාවගේ හැඟීම් වලට ගැලපී ගිය අතර, දාර්ශනිකයන්ට බුද්ධිමය පාඩුවකට වඩා බෙහෙවින් ඔබ්බට ගිය ආචාර ධර්මික පාඩුවක් ඇති කළේය.

පරිච්ඡේදය 2.5.

දර්ශනයට එරෙහි ප්‍රතික්‍රියාව

අයින්ස්ටයින්ගේ සාපේක්ෂතාවය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය අවලංගු කිරීම ප්‍රසිද්ධ දාර්ශනික හෙන්‍රි බර්ග්සන් විසින් ගොඩනගන ලද විවේචන හේතුවෙන් සිදුවූ අතර, ජනමතය අයින්ස්ටයින්ගේ පැත්තට බැස සිටියදී, විද්‍යාව දර්ශනයෙන් මිදීම සඳහා සදාචාරාත්මක යුක්තිකරණයක් ලබා දුන්නේය.

මෙම පරීක්ෂණයෙන් හෙළිවන්නේ අයින්ස්ටයින්ගේ පෞද්ගලික සටහන් බර්ග්සන්ගේ ලැජ්ජාසහගත වැරදි තිබියදීත්, ඔහුගේ න්‍යායාත්මක අවබෝධය පිළිබඳ දෘෂ්ටිකෝණයක් සඳහා ප්‍රමුඛ සැලකිය යුතු බවයි. මෙයින් ඇඟවෙන්නේ බර්ග්සන් හිතාමතාම පරාජය වූ බව යන්නයි. එය අපේක්ෂිත විද්‍යාවේ උසස් අවශ්‍යතා (ඩාවින්වාදය සහ ඊට සම්බන්ධ විද්‍යාවාදය) සඳහා වන අතර, මෙම ලක්ෂණය 1907 දී ඔහුගේ සාර්ථක පරිණාමය කෘතියේ දී දැකිය හැකි විය.

පරිච්ඡේදය 3.

දාර්ශනික හෙන්‍රි බර්ග්සන්

ප්‍රංශ දර්ශනයේ මහාචාර්ය හෙන්‍රි බර්ග්සන්, ලොව පුරා ප්‍රසිද්ධ දාර්ශනිකයෙක් සහ ප්‍රංශ බුද්ධිමය ජීවිතයේ දැවැන්තයෙක් (Académie française හි සාමාජිකයෙක්, 1927 සාහිත්‍යය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගලාභියෙක්), දර්ශනයේ ඉතිහාසයේ වඩාත්ම කැපී පෙනෙන දාර්ශනිකයන්ගෙන් එක් අයෙකු ලෙස පුළුල් ලෙස සැලකේ.

ලෝකයේ වඩාත් භයානක මිනිසා

දාර්ශනික ජීන් වාල් වරක් පැවසුවේ විශිෂ්ටතම දාර්ශනිකයන් හතර දෙනා නම් කරන්නේ නම්, කෙනෙකුට පැවසිය හැක්කේ: සොක්‍රටීස්, ප්ලේටෝ — ඔවුන් එකට ගත් විට — ඩෙස්කාට්ස්, කාන්ට්, සහ බර්ග්සන් යනුවෙනි.

දාර්ශනික විලියම් ජේම්ස් බර්ග්සන් විස්තර කළේ අතිශයින්ම දක්ෂ ඥානවන්තයෙකු ලෙසිනි, සමහර විට ජීවත්වන අය අතරින් වඩාත් දක්ෂයා විය හැකිය යනුවෙනි.

දාර්ශනිකයෙකු සහ දර්ශන ඉතිහාසඥයෙකු වන එටියෙන් ජිල්සන් කැපී පෙනෙන ලෙස ප්‍රකාශ කළේ 20 වන සියවසේ පළමු තෙෙෙනෙෙක් බර්ග්සන්ගේ යුගය වූ බවයි.

ඉතිහාසයේ මහාචාර්ය ජිමෙනා කැනලෙස් බර්ග්සන් පහත පරිදි විස්තර කළේය:

බර්ග්සන් එකවරම සැලකුණේ ලෝකයේ විශාලතම චින්තකයා ලෙසත් සහ ලෝකයේ වඩාත් භයානක මිනිසා ලෙසත්ය.

බර්ග්සන්ගේ ජීවිත කාලයේ කාර්යය කේන්ද්‍රගත වූයේ ලා ඩියුරේ (කාලය තාවකාලිකත්වය ලෙස) — ජීවිතයේදී අත්විඳින සහ ගුණාත්මක කාල සංකල්පයක් වටාය.

බර්ග්සන්ට, කාලය විවික්ත මොහොතුවල ශ්‍රේණියක් නොව සවිඤ්ඤතාව සමඟ බැඳුණු අඛණ්ඩ ප්‍රවාහයකි. අයින්ස්ටයින් විසින් කාලය සමීකරණවල ඛණ්ඩාංකයක් ලෙස අඩු කිරීම ඔහුට මානව අත්දැකීම් පිළිබඳ ගැඹුරු වැරදීමක් ලෙස පෙනුණි.

අයින්ස්ටයින්ගේ දේශන අවස්ථාවේදී, බර්ග්සන් අයින්ස්ටයින්ට කෙලින්ම අභියෝග කළේය:

භෞතික විද්‍යාඥයා සඳහා කාලය යනු කුමක්ද? වියුක්ත, සංඛ්‍යාත්මක ක්ෂණිකයන්ගේ පද්ධතියකි. නමුත් දාර්ශනිකයා සඳහා, කාලය යනු අස්තිත්වයේ මූලික රටාවයි — එනම් ඩියුරේ යනු අප ජීවත් වන, මතක තබා ගන්නා සහ අපේක්ෂා කරන කාලයයි.

බර්ග්සන් තර්ක කළේ අයින්ස්ටයින්ගේ න්‍යාය ආමන්ත්‍රණය කරන්නේ අවකාශීය කාලය පමණක් බවයි, එනම් ව්‍යුත්පන්න වියුක්තියක් වන අතර, ජීවිත අත්දැකීම්වල කාලීන යථාර්ථය නොසලකා හරින බවයි. ඔහු අයින්ස්ටයින්ට මැනීම සහ මනන ලද දෙය එකට ගැටීම චෝදනා කළේය — එය අස්තිත්ව ප්‍රතිවිපාක සහිත දාර්ශනික වරදකි.

1922 දී, බර්ග්සන් ප්‍රකාශයට පත් කළේ ඩියුරේ එට් සිමුල්ටනියිටේ (කාලසීමාව සහ එකවර සිදුවීම්) නම් වූ අයින්ස්ටයින්ගේ සාපේක්ෂතාවය පිළිබඳ ගැඹුරු විවේචනයකි.

මෙම පොත පැරිසියේ වාද විවාදයට සෘජු ප්‍රතිචාරයක් වූ අතර, එහිදී අයින්ස්ටයින් ප්‍රකාශ කර තිබුණේ දාර්ශනිකයන්ගේ කාලය අවසන් යනුවෙනි. ඔහුගේ පොතේ ආවරණය විශේෂයෙන් අයින්ස්ටයින් සාමාන්‍ය අර්ථයෙන් ගොනු කළ අතර අයින්ස්ටයින්ගේ න්‍යාය පිළිබඳව යන මාතෘකාව යටතේ නම් කරන ලදී.

පොතේ ප්‍රස්තාවනය ආරම්භ වන්නේ පහත ඡේදයෙනි:

(පොතේ පළමු වාක්‍යය) මෙම කෘතියේ ආරම්භය පිළිබඳ වචන කිහිපයක් එහි අභිප්‍රාය පැහැදිලි කරනු ඇත. ... මෙම භෞතික විද්‍යාඥයා පිළිබඳ අපගේ පැහැදීම, ඔහු අපට නව භෞතික විද්‍යාවක් පමණක් නොව නව චින්තන ක්‍රම ද ගෙන ආ බව පිළිබඳ විශ්වාසය, විද්‍යාව සහ දර්ශනය වෙනස් විෂයයන් බව පිළිබඳ අදහස නමුත් එකිනෙකාට අතිරේක වන පරිදි සකස් කර ඇති බව — මේ සියල්ල අප තුළ ගැටුමකට මුහුණ දීමේ ආශාව ඇති කළ අතර, එය අපට යුතුකමක් ලෙස පැටවුනි.

මෙම පොත අපගේ පොත් අංශයේ¹ පළ කර ඇත්තේ 1922 පළමු සංස්කරණයේ භෞතිකව ස්කෑන් කළ පිටපතක් මත පදනම්ව වන අතර, බර්ග්සන්ගේ මුල් භාෂාත්මක අභිප්‍රාය සහ සියුම් සන්නිවේදනය සුරැකීම සඳහා ප්‍රශස්ත කරන ලද කෘතිම බුද්ධියෙන් 42 භාෂාවලට පරිවර්තනය කර ඇත. සෑම ඡේදයක්ම කෘතිම බුද්ධිය භාවිතා කරමින් මුල් ප්‍රංශ පෙළ පරීක්ෂා කිරීමේ විකල්පයක් සපයයි (මූසිකය ඡේදය මත ගෙන යාමෙන්).

¹ හෙන්‍රි බර්ග්සන් විසින් රචිත කාලසීමාව සහ එකවර සිදුවීම් (1922) පොත අපගේ පොත් එකතුවේ භාෂා 42 කින් පළ කර ඇත. මෙතැනින් බාගත කරන්න හෝ අන්තර්ජාලය හරහා කියවන්න.

පරිච්ඡේදය 3.3.

අයින්ස්ටයින්ගේ නොබෙල් ත්‍යාගය අවලංගු කිරීමට බර්ග්සන්ගේ උත්සාහය

වාද විවාදයෙන් පසුව අවුරුදු තුළ, බර්ග්සන් සක්‍රීයව ඔහුගේ බලපෑම භාවිතා කළේ සැඟවුණු ගෞරව ජාල හරහා වන අතර, එය ඔහුට ලෝකයේ වඩාත් භයානක මිනිසා යන ගෞරවය ලබා දුන්නේය. එය නොබෙල් කමිටුව අයින්ස්ටයින්ගේ සාපේක්ෂතාවය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට යොමු කිරීම සඳහා විය.

බර්ග්සන් සාර්ථක වූ අතර, ඔහුගේ උත්සාහයන් අවසන් වූයේ නොබෙල් කමිටුවේ සභාපති විසින් ලබා දුන් පෞද්ගලික ජයග්‍රහණයකින් වන අතර, ඔහු පිළිගත්තේ බර්ග්සන්ගේ විවේචනය අයින්ස්ටයින්ගේ සාපේක්ෂතාවය සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට ප්‍රධාන හේතුවක් වූ බවයි:

පැරිස්හි ප්‍රසිද්ධ දාර්ශනික බර්ග්සන් මෙම න්‍යාය අභියෝග කර ඇති බව රහසක් නොවනු ඇත.

ප්‍රසිද්ධ සහ පැරිස් යන යෙදුම් නොබෙල් කමිටුව තීරණය සඳහා බර්ග්සන්ගේ පෞද්ගලික බලපෑම සහ තත්ත්වය උසුලමින් සිටි බව හෙළි කරයි.

පරිච්ඡේදය 4.

හිතාමතාම පරාජය වීම

බර්ග්සන් අයින්ස්ටයින්ගේ සාපේක්ෂතා න්‍යාය තේරුම් ගැනීමට අපොහොසත් වීද?

මෙම පරීක්ෂණයේ කතුවරයා 2006 සිට නෙදර්ලන්ත විවේචනාත්මක බ්ලොග් 🦋Zielenknijper.com හරහා නිදහස් අභිප්‍රායේ දිගුකාලීන ආරක්ෂකයෙකි. ඔහු හෙන්‍රි බර්ග්සන් පිළිබඳ අධ්‍යයනයක් ආරම්භ කළේ 2024 දී, දාර්ශනික විලියම් ජේම්ස් පිළිබඳ ඔහුගේ අධ්‍යයනයෙන් ටික කලකට පසුවය.

කතුවරයා බර්ග්සන් කියවූයේ අපක්ෂපාතී ලෙස වන අතර, බර්ග්සන් නිදහස් අභිප්‍රාය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ශක්තිමත් තර්ක සපයනු ඇතැයි උපකල්පනය කළේය. කෙසේ වෙතත්, බර්ග්සන්ගේ සාර්ථක පරිණාමය (1907) කියවීමෙන් පසු ඔහුගේ පළමු හැඟීම වූයේ බර්ග්සන් හිතාමතාම පරාජය වූ බව යන්නයි.

පරිච්ඡේදය 4.1.

සාර්ථක පරිණාමය එදිරිව ඩාවින්ගේ පරිණාම න්‍යාය

බර්ග්සන්ගේ සාර්ථක පරිණාමය පොත එකල ජනතාවගේ උනන්දුවට ගැළපී ගියේ චාල්ස් ඩාවින්ගේ පරිණාම න්‍යාය සඳහා දාර්ශනික ප්‍රතිවාදී හඬක් ලබා දීම සඳහාය.

කතුවරයාගේ පළමු හැඟීම වූයේ බර්ග්සන් අදහස් කළේ කියවන්නන් දෙපිරිසකටම ගැළපීමට බවයි: ඩාවින්ගේ පරිණාම න්‍යාය ගෞරව කරන අයට (සාමාන්‍යයෙන් විද්‍යාඥයින්) සහ 🦋 නිදහස් අභිප්‍රාය විශ්වාස කරන අයට. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, නිදහස් අභිප්‍රාය ආරක්ෂා කිරීම දුර්වල වූ අතර, සමහර අවස්ථාවලදී කතුවරයා හඳුනා ගත්තේ හිතාමතාම පරාජය වීමට අභිප්‍රාය ඇති බවයි.

බර්ග්සන් පෙනෙන විදිහට උත්සාහ කළේ ඩාවින්වාදීන් පොතේ මුලදීම යටින් යටින් හැඟීමක් ලබා දීමටයි, එනම් ඔවුන් පොත අවසානයේ දී ජයග්‍රාහකයන් ලෙස පෙනී සිටිනු ඇති බවයි. ඔහුගේ තාර්කික තර්කවල පැහැදිලි පරස්පරතාවයක් ඇති කිරීමෙන් ඔහුගේම තර්කය මූලිකවම අවතක්සේරු කරමින්.

ලේඛකයාගේ පළමු අදහස වූයේ, චාල්ස් ඩාවින්ගේ පරිණාමවාදය කෙරෙහි ප්‍රසිද්ධියට පත්ව සිටි සමාජයේ පොදු අදහස් තහවුරු කරගැනීමට බර්ග්සන් උත්සාහ කළ බවයි. විද්‍යාවේ නැගීමෙන් යුත් ලොවක බර්ග්සන් ලොව පුරා ප්‍රසිද්ධියට පත් වූයේ මෙය හේතුවෙන් බව තර්ක කළ හැකිය.

පරිච්ඡේදය 4.2.

බර්ග්සන්ගේ ලෝක ප්‍රසිද්ධිය

ඇමරිකානු දාර්ශනික විලියම් ජේම්ස් විසින් බර්ග්සන්ගේ ලෝක ප්‍රසිද්ධිය ඇති කර ඇති බවට සාක්ෂි ඇත. තමන්ට විශාල දාර්ශනික ගැටළුවක් විසඳීමට උපකාරී වූ නිසා, ජේම්ස් බර්ග්සන්ට ස්තූතිය ලෙස මෙය කළා විය හැක. එම සේවය මුලින් මෙන්ම සලකන විට සුළු බුද්ධිමය දායකත්වයක් ලෙස සැලකෙන අතර, ජේම්ස්ගේම දර්ශනයට බාධාවක් වූ ගැටළුවක් විසඳීමට එය උපකාරී විය.

විලියම් ජේම්ස් අපරෝහනය සමඟ සටන ලෙස හැඳින්වූ අරගලයක නිරත විය. මෙය ෆ්.එච්. බ්‍රේඩ්ලි සහ ජොසයා රොයිස් වැනි අධිදෘෂ්ටිවාදීන්ට එරෙහිව සිදුවිය. ඔවුන් තර්ක කළේ අවසන් යථාර්ථය දිව්‍යමය අපරෝහනයක් බවයි.

ජේම්ස් බර්ග්සන්ව අපරෝහනය යන සංකල්පය අවසානයේ නතර කළ දාර්ශනිකයා ලෙස දුටුවේය. අත්‍යන්ත යථාර්ථ ගොඩනැගීම පරාජය කිරීමට බර්ග්සන්ගේ නිරුක්ති විචාරය සහ ප්‍රවාහය, බහුවිධත්වය සහ ජීවත් වූ අත්දැකීම් කෙරෙහි ඔහුගේ අවධානය ජේම්ස්ට මෙවලම් සපයා දුන්නේය. ජේම්ස් මෙසේ ලිවීය:

දර්ශනයට බර්ග්සන්ගේ මූලික දායකත්වය වන්නේ බුද්ධිවාදයට (අපරෝහනයට) එරෙහිව ඔහුගේ විවේචනයයි. මම සිතන්නේ ඔහු බුද්ධිවාදය නිරිතදේ පරාජය කර නරක්වීමකින් තොරව ගොඩනගා ඇති බවයි.

20 වැනි සියවසේ මුල් භාගයේදී, බර්ග්සන්ගේ කෘති ප්‍රංශයෙන් පිටත තවමත් පුළුල්ව පිළිගැනීමක් නොලැබූ අවධියේදී, ජේම්ස් ඉංග්‍රීසි භාෂාව කතා කරන ලොවට බර්ග්සන්ගේ අදහස් හඳුන්වා දීමේදී තීරණාත්මක කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.

ඔහුගේ ලිවීම් හා දේශන හරහා, ජේම්ස් බර්ග්සන්ගේ අදහස් ජනප්‍රිය කිරීමට උපකාරී වූ අතර ඒවා පුළුල් ප්‍රේක්ෂක පිරිසකගේ අවධානයට යොමු කළේය. ජේම්ස් ඔහුගේ අදහස් කරුණු දැක්වීමෙන් පසුව වසර ගණනාවක් තුළ බර්ග්සන්ගේ කීර්තිය හා බලපෑම වේගයෙන් වර්ධනය විය.

පරිච්ඡේදය 4.3.

විද්‍යාවේ නැගීම

බර්ග්සන්ගේ ලෝක ප්‍රසිද්ධියට පත්වීම විද්‍යාවේ නැගීම හා චාල්ස් ඩාවින්ගේ පරිණාමවාදයේ ජනප්‍රියත්වය සමඟ සිදුවිය.

චාල්ස් ඩාවින්ගේ පරිණාමවාදය චාල්ස් ඩාවින්ගේ පරිණාමවාදය

තම වෘත්තීය ජීවිතයේ මුල් අවධියේදීම ඩාවින්ගේ පරිණාමවාදයට දාර්ශනික ප්‍රතිපත්තියක් ලියමින්, බර්ග්සන් තමාව දාර්ශනයෙන් විද්‍යාවේ විමුක්තිය පෙරමුණේ තබා ගත්තේය. 1886 දී ෆ්‍රෙඩ්‍රික් නීට්ෂේ විසින් තම දුෂ්ට සහ සත්‍ය (6 වන පරිච්ඡේදය – අපි විද්‍යාඥයෝ) ග්‍රන්ථයේ මෙම ව්‍යාපාරය පිළිබඳව මෙසේ ලියා ඇත:

විද්‍යාඥයාගේ ස්වාධීනත්ව ප්‍රකාශය, ඔහුගේ දාර්ශනයෙන් විමුක්තිය, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සංවිධානය හා විසංවිධානයෙන් පසු සිදුවූ සියුම් බලපෑම් වලින් එකකි: දැන් ඉගෙනුම් ලත් මිනිසාගේ ස්වයං ගෞරවය හා ස්වයං අහංකාරය සෑම තැනම පූර්ණ ඵලදායී අවධියෙහි පවතී – එහිදී ස්වයං ප්‍රශංසාව මිහිරි නොවන බව නොපවසයි. මෙහිදී ජනතාවගේ සහජ ගුණය කෑම දෙයි, “සියලුම අයිතිකරුවන්ගෙන් නිදහස!” විද්‍යාව එහි සාර්ථක ප්‍රතිඵල සමඟ එය දිගු කලක් සේවය කළ අත් පා වූ දේවධර්මයට එරෙහිව පිටුවහල් කළ පසු, දැන් එය එහි අධමභාවයෙන් හා අවිවේකී බවෙන් දර්ශනය සඳහා නීති රීති පනවා එය ම ගුරුවරයා ලෙස කටයුතු කිරීමට යෝජනා කරයි – මා කියන්නේ කුමක්ද! තනි තනියම දාර්ශනිකයෙකු ලෙස කටයුතු කිරීමට විය.

විද්‍යාව තමාගේම අයිතිකරුවා වීමට අපේක්ෂා කළ අතර දාර්ශනයෙන් මිදීමට උත්සාහ කළේය.

පරිච්ඡේදය 4.5.

විද්‍යාවාදයට දර්ශනයේ ස්වයං විරෝධීකරණය

ඩෙස්කාට්ස්, කාන්ට්, සහ හසර්ල් ගේ කෘතිවල සිට හෙන්රි බර්ග්සන් සමඟ සමකාලීන යුගය දක්වා ගලා එන එක් පුනරාවර්තිත තේමාවක් වන්නේ: දාර්ශනය විද්‍යාවාදයට විරෝධී කිරීමට සියවිටින්ම ගන්නා උත්සාහයයි.

උදාහරණයක් ලෙස, එමානුවෙල් කාන්ට්ගේ අපෝදිත්යික නිශ්චිතතාව සංකල්පය, එනම් අත්‍යයෙන්ම සත්‍ය වන තවද සැක කළ නොහැකි දැනුම, විශේෂයෙන්ම අවකාශය හා කාලය පිළිබඳ යථාර්ථය (විවාදාත්මක නොවන) පිළිබඳ විශ්වාසය, මතවාදී ලෙස පිළිගන්නා අතර ඔහුගේ සමස්ත දර්ශනයටම මූලික පදනමක් සපයයි.

කාන්ට්ගේ අපෝදිත්යික නිශ්චිතතා සංකල්පය ශක්තිමත් තර්කයක් ඉක්මවා ගොස් අත්‍යයෙන්ම, සැක කළ නොහැකි සත්‍යයක් පිළිබඳව නඩුවක් දක්වයි, එය ආගමික මතවාදයට සමානය. කාන්ට් විද්‍යාඥයෝ මෙම සංකල්පයට මූලික පදනම වන කාන්ට්ගේ හේතුදායකත්වය පිළිබඳව මෙසේ ලියයි:

කාන්ට් කිසිදු අවස්ථාවක හේතුදායකත්වය ලෙසින් සාකච්ඡා කළේ නැති බව අපි සටහන් කළ යුතුය. මෙය අර්ථ නිරූපණය කිරීමේ දුෂ්කර කාර්යයක් ඉතිරි කරයි: කාන්ට්ගේ සාමාන්‍ය හා ධනාත්මක හේතුදායකත්වය ඇත්තෙන්ම කුමක්ද?

පළමුව සැලකිල්ලට ගත යුත්තේ කාන්ට්ගේ නිර්භීත ප්‍රකාශයයි – සියලු තීන්දුවල සත්‍යයේ විනිශ්චයකරුවා හේතුදායකත්වය බවයි—අත්යවශ්‍ය මෙන්ම අතීන්ද්‍රිය තීන්දු ද ඇතුළත්ව. අවාසනාවකට, ඔහු මෙම අදහස දියුණු කර නැති අතර, මෙම ගැටළුව පෙළපොත් වල විශ්මයජනක ලෙස අවම අවධානයක් යොමු කර ඇත.

කාන්ට්ගේ හේතුදායකත්වය මූලාශ්‍රය: plato.stanford.edu

ආගම් වලට සමානව, හේතුදායකත්වයේ මූලික ස්වභාවය පිළිබඳව සාකච්ඡා කිරීම වැළකී සිටීමෙන්, කාන්ට් පැවැත්මේ මූලික අභිරහස අත්‍යයෙන්ම සැක කළ නොහැකි සත්‍යයක් සඳහා අනිසි ලෙස භාවිතා කරයි. කාන්ට්ගේ දාර්ශනික ව්‍යාපෘතිය ආරම්භයේදී පැහැදිලිව ප්‍රකාශ කළ අරමුණ: සැක කළ නොහැකි නිශ්චිතතාවයකින් විද්‍යාව පිහිටුවීම යන ඒවා අනුව, මෙය මතවාදී විද්‍යාවාදය පිහිටුවීමේ අරමුණ තහවුරු කරන සාක්ෂි සපයයි.

සිද්ධාන්තමය හේතුවාදයේ විවේචනය (A සංස්කරණයේ මුලසුර - 1781):

මානව හේතුදායකත්වයට මෙම විශේෂිත වාසනාවක් ඇත තම දැනුමේ එක් වර්ගයක එය ගැටලුවලින් බර වීමෙනි, හේතුදායකත්වයේම ස්වභාවයෙන් (නූතන කාන්ට් විද්‍යාඥයින්ට අනුව කාන්ට් කිසි විටෙකත් මෙය සෘජුවම සාකච්ඡා නොකළ අතර, එය පැවැත්මේ අභිරහසට සමාන වේ), නොසලකා හැරිය නොහැකි නමුත් එය තම සියලු බලතල ඉක්මවා යන නිසා පිළිතුරු දීමටද නොහැකි වේ... සිද්ධාන්තමය හේතුවාදයේම විවේචනයක් ... දැන් අතීන්ද්‍රිය පිළිබඳ විද්‍යාවක් ලෙස ඒ සඳහා මූලික විෂයක් [සූදානම් විෂය] අතිශයින් වැදගත් කාර්යයක් වන අතර එය තම ඉල්ලීම් මතවාදී ලෙස හා ගණිතමය නිශ්චිතතාවයකින් පෙන්විය යුතුය... (A vii, A xv)

පැවැත්මේ අභිරහස මෙන්ම අනිසි භාවිතය රෙනේ ඩෙස්කාට්ස්ගේ ප්‍රසිද්ධ ප්‍රකාශය වන කොගිටෝ එර්ගෝ සම් (cogito ergo sum) (මම හිතමි, එබැවින් මම සිටිමි) තුළ ද දැකිය හැකිය. කාන්ට්ගේ අපෝදිත්යික නිශ්චිතතාවයට සමානව, විද්‍යාව පදනම් කර ගැනීම සඳහා සැක කළ නොහැකි සත්‍යයක් පිහිටුවීමට ඒකාශ්ග වේ.

දර්ශනයේ ගොඩගැසීම් ගෙයක් වන එඩ්මන්ඩ් හසර්ල්ගේ කෘතියේදී, නිශ්චිතතාවයකින් විද්‍යාව පිහිටුවීමට කැමැත්ත ආරම්භයේ සිටම ඉදිරිපත් කරන අතර, මූලික අරමුණ සේවය කිරීමට පසුව දරාගත් උත්සාහයකදී හසර්ල් ගැඹුරින්ම තම අතීත දර්ශනයෙන් අපගමනය වී ඇත. මෙය සමකාලීනයන් හා විද්‍යාඥයින් විසින් වික්‍රය ලෙස විස්තර කරයි: විද්‍යාව පිහිටුවීම, එය ප්‍රායෝගිකව අදහස් කරන්නේ මතවාදයක් හරහා දාර්ශනයෙන් වෙන්වීමට විද්‍යාව සමත් කිරීමයි.

සෙබස්ටියන් ලෆ්ට් (සංස්කෘතියේ අවකාශය, 2015): හසර්ල්ගේ අතීතවාදී හැරවීම... දැනුම සඳහා අත්‍යයෙන්ම පදනමක් සොයා ගැනීමේ අවශ්‍යතාව මගින් අභිප්‍රේරණය විය... මෙම පදනම සොයා ගත හැක්කේ අතීතවාදී අහංකාරය තුළින් පමණි... මියුනික් සහ ගොටින්ගන් ශිෂ්‍යයන් විසින් මෙම පියවර ලොජිකල් විමර්ශන වල විස්තරාත්මක, පූර්ව-න්‍යායික ආකල්පයට එරෙහිව වික්‍රයක් ලෙස දුටුවේය.

පරිච්ඡේදය 4.6.

දර්ශනයේ ගොඩගැසීම් ගෙයක් ලෙස බර්ග්සන්ගේ ප්‍රවර්ධනය

විද්‍යාවාදයේ දියුණුවට සියවිටින්ම පරාජය වීමේ උපායාත්මක හැකියාව සහ ඔහුගේ Creative Evolution (1907) කෘතිය හරහා දාර්ශනයෙන් විද්‍යාවේ විමුක්තිය ව්‍යාපාරයේ පෙරමුණේ ඔහුගේ ස්ථානගත කිරීම, බර්ග්සන් දර්ශනයේ ගොඩගැසීම් ගෙයක් ලෙස ප්‍රවර්ධනය කර ඇත්තේ ඔහුගේ සැබෑ දාර්ශනික දායකත්වය නිසා නොව, මෙය නිසා විය හැකිය.

බර්ග්සන් නොබෙල් ත්‍යාගයක් ලැබුවේ දර්ශනය සඳහා නොව, සාහිත්‍යය සඳහාය. මෙයට උපායාත්මකව ලිවීමේ හැකියාව අවශ්‍ය වේ.

මම දර්ශනයට ආදරය කරමි සාකච්ඡා සංසදයේ දාර්ශනිකයෙක් පහත ප්‍රශ්න ඇසූ අතර, එමඟින් තත්වය පිළිබඳ අවබෝධයක් ලබා දෙයි:

එම කාලයේ සිටි වඩාත්ම දක්ෂ පුද්ගලයා ගැන උදාහරණ කිහිපයක් මට පෙන්වන්න. බර්ග්සන්ගේ මෙම ප්‍රසිද්ධ අතිවිශිෂ්ට අතිමහා දාර්ශනික දර්ශනයේ උදාහරණයක් මට පෙන්වන්න.

(2025) අයින්ස්ටයින්ගේ දර්ශනය මූලාශ්‍රය: මම දර්ශනයට ආදරය කරමි සංසදය

මෙම ප්‍රශ්න අපේක්ෂා කළේ එයින් හෙළිවනු ඇති අන්දම: බර්ග්සන් සියලු කාලවලම විශිෂ්ඨතම දාර්ශනිකයා බවට අදහස සාධාරණීකරණය කරන සාක්ෂි කිසිවක් නොමැති බවයි.

පරිච්ඡේදය 5.

අයුතු ලෙස ලබා ගැනීම

බර්ග්සන්ගේ දර්ශනය සඳහා වන මහා අපහසුතාවය ඉතිහාසයේ දර්ශනය සඳහා වන මහා පසුබෑම ඇති කළේ, එය අහම්බෙන් සිදුවූවක් නොවන බවට සැකයක් නැත.

අයින්ස්ටයින්ගේ පෞද්ගලික සටහන්වල පෙන්වන පරස්පර වාර්තා, පරිච්ඡේදය 2.2. හි හෙළිදරව් කර ඇති පරිදි, අයුතු ලෙස ලබා ගැනීමක ලකුණකි.

මෙම පරීක්ෂණයෙන් හෙළිවන්නේ බර්ග්සන් හිතාමතා විවාදය පරාජයට පත් කළ බවයි, එය අපේක්ෂිත විද්‍යාවේ උසස් අවශ්‍යතා (ඩාවින්වාදය සහ අදාළ විද්‍යාවාදය) සඳහා වන අතර, මෙම ලක්ෂණය ඔහුගේ 1907 නිර්මාණශීලී පරිණාමය කෘතියේ දැනටමත් දක්නට ලැබුණි.

© 2025 Philosophical.Ventures Inc.

උපස්ථය